Φοβίες

Κεφάλαιο από το βιβλίο Μιλήστε με έναν ειδικό, των Γ. Ευσταθίου, Φ. Λέκκα, Χ. Βαρβέρη, & Ε. Κονσουλίδου.

Ο όρος «φοβία» περιγράφει τον υπερβολικό και επίμονο φόβο που προκαλείται από την παρουσία –ή την πρόβλεψη της παρουσίας– ενός αντικειμένου ή μιας κατάστασης (π.χ. η θέα του αίματος, οι κλειστοί χώροι, τα ύψη, ορισμένα ζώα, φυσικά φαινόμενα κ.λπ.). Στις φοβίες, δεν συγκαταλέγονται οι καταστάσεις στις οποίες είναι απολύτως φυσιολογικό ένα άτομο να αισθανθεί έντονο φόβο (π.χ. να φοβάται να βάλει το χέρι του στη φωτιά), ή οι φόβοι που δεν επηρεάζουν την ποιότητα της ζωής (π.χ. φόβος για πτώση με αλεξίπτωτο).

Κατά κανόνα, το άτομο μπορεί να αναγνωρίσει ότι ο φόβος του είναι μη ρεαλιστικός. Ωστόσο, δεν μπορεί να τον ελέγξει. Ακόμη και η σκέψη της κατάστασης που το απασχολεί μπορεί να προκαλέσει ανησυχία, ενώ η πραγματική έκθεση σε αυτή πυροδοτεί μία αυτόματη αντίδραση άγχους. Στις περισσότερες περιπτώσεις, ο φόβος και το άγχος γίνονται εντονότερα όσο πιο κοντά βρίσκεται το άτομο στην κατάσταση που φοβάται ή όταν δεν μπορεί να την αποφύγει.

Ως αποτέλεσμα, προσπαθεί να αντιμετωπίσει την κατάσταση μέσω αποφυγών ή την υπομένει με δυσφορία. Ωστόσο, η αποφυγή είναι ένας από τους κύριους μηχανισμούς που συντηρούν και διαιωνίζουν τις φοβίες. Συγκεκριμένα, ενώ η αποφυγή προσφέρει στιγμιαία ανακούφιση και αγχόλυση, εμποδίζει το άτομο να αποκτήσει επίγνωση ότι η κατάσταση που φοβάται, τελικά, μπορεί και να αποδειχθεί λιγότερο ή και καθόλου απειλητική και επικίνδυνη. Επίσης, μέσω της αποφυγής, δεν έχει την ευκαιρία να μάθει τρόπους διαχείρισης και αντιμετώπισης των φοβιών του και πώς να ανακτήσει τον έλεγχο της κατάστασης. Ως αποτέλεσμα, στο μυαλό του, η φοβία γιγαντώνεται και γίνεται ακόμη πιο απειλητική.

Ένας δεύτερος μηχανισμός αφορά στην επιλεκτική προσοχή. Συγκεκριμένα, όταν ένα άτομο έχει την πεποίθηση ότι μία κατάσταση είναι απειλητική, τότε όλη η προσοχή του εστιάζεται σε μηνύματα από το περιβάλλον που είναι συμβατά με την αντίληψη αυτή και τα οποία την επιβεβαιώνουν.

Το άτομο μπορεί να βιώνει ένα σύνολο συμπτωμάτων που ποικίλλουν από ήπια μέχρι πολύ έντονα συναισθήματα φόβου και άγχους.

Σε σωματικό επίπεδο, τα κύρια συμπτώματα είναι: η δυσκολία στην αναπνοή, η ταχυκαρδία, το σφίξιμο στο στήθος, το τρέμουλο, η ζαλάδα, οι εξάψεις, η εφίδρωση.

Σε συναισθηματικό επίπεδο, τα κύρια συμπτώματα είναι: το κατακλυσμιαίο άγχος, η έντονη ανάγκη για διαφυγή, η αποπροσωποποίηση, η αίσθηση απώλειας ελέγχου, παρότι υπάρχει συνείδηση ότι ο φόβος είναι υπερβολικός.

Κατά κανόνα, οι φοβίες αναπτύσσονται ως αποτέλεσμα μάθησης και συντηρούνται από δυσλειτουργικούς τρόπους σκέψης, όπως:

  • η πρόβλεψη του μέλλοντος,
  • η υπεργενίκευση,
  • η καταστροφοποίηση.

Αυτές οι δυσλειτουργικές σκέψεις κάνουν το άτομο να καταλήγει γρήγορα και χωρίς να εξετάζει αντικειμενικά δεδομένα στο συμπέρασμα ότι πρόκειται να συμβούν εξαιρετικά αρνητικές εκβάσεις καταστάσεων, οι οποίες είναι μεν δυνατόν να συμβούν, αλλά η πιθανότητα είναι από πολύ μικρή έως ανύπαρκτη. Για παράδειγμα, υπάρχει σαφώς η πιθανότητα ένα άτομο να πέσει και να χτυπήσει ενώ περπατά, αλλά δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει καθόλου φυσιολογικά στην καθημερινότητά του αν σκεφτόταν συνέχεια αυτό το ενδεχόμενο.

Ταυτόχρονα, οι σκέψεις αυτές κάνουν το άτομο να υποτιμά και να μειώνει την ικανότητά του να αντεπεξέλθει σε παρόμοιες καταστάσεις. Νιώθει αδύναμο να αντιμετωπίσει την κατάσταση που το φοβίζει και, ως αποτέλεσμα, αναπτύσσει διάφορες συμπεριφορές ελέγχου. Για παράδειγμα, στη φοβία για το ενδεχόμενο να μπει κάποιος στο σπίτι, που αναφέρεται σε αρκετά μηνύματα, το άτομο επιστρατεύει διάφορες συμπεριφορές για να ελέγξει τις συνθήκες που του προκαλούν φόβο (π.χ. αφήνει αναμμένα φώτα, λείπει από το σπίτι πολλές ώρες, τοποθετεί βαριά αντικείμενα πίσω από τις πόρτες ώστε αν ανοίξουν να το ακούσει κ.λπ.). Έτσι, απλώς υπομένει με άγχος και αγωνία την κατάσταση, αντί να αμφισβητήσει την πιθανότητα να του συμβεί και αντί να ενισχύσει την αίσθηση αυτοαποτελεσματικότητας ότι μπορεί να παραμείνει στο σπίτι και να νιώθει ασφαλές.

Αντιπροσωπευτικά μηνύματα

Καλησπέρα σε όλους. Είμαι 19 χρονών, φοιτήτρια στην Αθήνα, και μένω μόνη μου σε παλιό διαμέρισμα αλλά ανακαινισμένο χωρίς όμως πόρτες και παράθυρα ασφαλείας καθώς δεν υπάρχουν τόσα χρήματα! Το πρόβλημα που έχω είναι ότι φοβάμαι πάρα πολύ να κοιμηθώ το βράδυ στο σπίτι μόνη μου, με αποτέλεσμα πολλές φορές να περιμένω να βγει ήλιος για να κοιμηθώ. Αυτό όμως δεν μπορεί να συνεχιστεί καθώς η σχολή μου είναι απαιτητική και χρειάζομαι ξεκούραση… Νιώθω ότι το βράδυ κάποιος μπορεί να μπει στο σπίτι (παρόλο που κλειδώνω καλά και κλείνω τα παντζούρια), ενώ στον δρόμο ή όταν κοιμάμαι με κάποιον άλλο δεν φοβάμαι… Το σπίτι είναι αρκετά μεγάλο και νιώθω ότι δεν έχω τον πλήρη έλεγχο και πολλές φορές πηγαίνω στα άλλα δωμάτια για να σιγουρευτώ ότι δεν μπήκε κάποιος από το παράθυρο! Έχω συνειδητοποιήσει ότι έχω κάποιου είδους πρόβλημα και θα ήθελα τη γνώμη σας για το αν πρέπει να επισκεφτώ κάποιον ειδικό. Σας ευχαριστώ εκ των προτέρων.

Καλημέρα. Το πρόβλημά μου αφορά στον φόβο που έχω για τα ταξίδια. Συγκεκριμένα, κάθε φορά που είναι να ταξιδέψω με τρένο ή με λεωφορείο έχω ταχυκαρδία, νιώθω αδυναμία και φοβάμαι ότι κάτι θα μου συμβεί καθώς αναπτύσσουν ταχύτητα τα συγκεκριμένα μέσα μεταφοράς. Το προηγούμενο βράδυ πριν από το ταξίδι έχω ανησυχία που καθώς πλησιάζει η ώρα του ταξιδιού γίνεται πιο έντονη. Κάποιες φορές είχα πρόβλημα και στο μετρό, αλλά με τη σκέψη ότι η επόμενη στάση είναι κοντά ηρεμούσα. Το πρόβλημα μού παρουσιάστηκε εδώ και έναν χρόνο περίπου. Τι να κάνω;

Γεια σας… Είμαι 20 χρονών και είμαι φοιτήτρια. Μένω μόνη μου δυόμισι ώρες μακριά από το πατρικό μου, σε μία πολυκατοικία… Από μικρή είχα έναν έντονο φόβο μήπως κάποιος μπει στο πατρικό μου. Αυτό συνήθως συνέβαινε όταν ο πατέρας μου έλειπε τα βράδια λόγω της δουλειάς του… Όταν ήταν εκεί αισθανόμουν ασφάλεια και κοιμόμουν ήρεμα… Αλλιώς αργούσα να κοιμηθώ… Σκεπαζόμουν κάτω από το πάπλωμα, είχα πολύ έντονο άγχος και ο κάθε θόρυβος με άγχωνε υπερβολικά… Αυτό όταν ήμουν δημοτικό… Τώρα τους τελευταίους 5-6 μήνες με διακατέχει πάλι αυτός ο έντονος φόβος… Μένω μόνη μου… Αργώ να σβήσω το φως, φοβάμαι μην μπει κάποιος μέσα στο σπίτι… Βάζω συνήθως μία καρέκλα μπροστά από την πόρτα. Δεν κοιμάμαι και βάζω μουσική… Πετάγομαι με τους θορύβους και αρπάζω το τηλέφωνο (οι συνηθισμένες κινήσεις μου πλέον). Δεν μπορώ να το αποβάλω… Όταν κοιμάμαι με φίλες μου δεν έχω κανένα πρόβλημα… Όταν είμαι μόνη μου δυσκολεύομαι απίστευτα… Τις περισσότερες φορές περιμένω να ξημερώσει… Αλλά είναι τέτοιο το πρόγραμμα των σπουδών μου που δεν μπορώ να πηγαίνω με τέτοιους ρυθμούς… Προσπαθώ να σκέφτομαι θετικά, αλλά δεν μπορώ να καταλάβω γιατί αισθάνομαι έτσι ξανά… Στον δρόμο δεν φοβάμαι καθόλου και είναι δυνατόν να φοβάμαι στο ίδιο μου το σπίτι; Σε όσους το λέω με λένε υπερβολική… Γελάνε… Μου λένε ότι όλα είναι στο μυαλό μου. Ναι, το παραδέχομαι, αλλά δεν νιώθω και τέλεια που αισθάνομαι έτσι… Δεν έχω την οικονομική δυνατότητα και δεν γνωρίζω αν χρειάζομαι τη βοήθεια κάποιου ειδικού… Προς το παρόν θα ήθελα τη γνώμη σας ως προς την πηγή του φόβου και τον τρόπο αντιμετώπισης. Σας ευχαριστώ εκ των προτέρων.

Είμαι 25 χρονών. Όλα ξεκίνησαν ένα βράδυ πριν από έξι χρόνια. Εγώ και η παρέα μου βγήκαμε για φαΐ. Ξαφνικά πνίγηκα με ένα κομμάτι πίτσας, αλλά κατάφερα και το κατάπια. Προς στιγμήν φοβήθηκα, αλλά μου πέρασε. Μετά, αφού κάναμε τη βραδινή μας βόλτα και πέρασε κάποια ώρα, πήγαμε για χάμπουργκερ. Πήρα ένα ωραιότατο χάμπουργκερ και την ώρα που το είχα στο στόμα μου έτοιμη να καταπιώ… δεν κατέβαινε! Τρόμαξα αλλά δεν το πήρα κατάκαρδα. Το έφτυσα. Τρώω λοιπόν ξανά, μασούσα, μασούσα, ξαναμασούσα, μα δεν μπορούσα να καταπιώ. Δεν πειράζει, λέω, θα μου περάσει. Την επόμενη ημέρα παραγγείλαμε πίτσα. Πάλι όμως τα ίδια. Μασούσα την πίτσα, αλλά δεν την κατάπινα. Ωστόσο, ό,τι ήταν σε υγρή μορφή το κατάπινα. Αυτό συνεχίστηκε για δύο εβδομάδες. Κόντεψα να πέσω από την αφαγία. Με κρατούσαν όμως τα γάλατα και οι πορτοκαλάδες. Αποφάσισα, λοιπόν, τυχαία να προσπαθήσω να βάλω το στερεό φαΐ μου στο μίξερ. Να το κάνω υγρό μήπως και το φάω… Έτσι τα τελευταία 6 χρόνια ζω με τροφές που τις αλέθω. Ξέχασα, λοιπόν, οικογενειακά Χριστούγεννα και Πάσχα. Απλώς υπάρχω στο τραπέζι και μετά αλέθω και το δικό μου φαΐ και το τρώω κρυμμένη μη με δουν οι γύρω μου. Φυσικά, οι δικοί μου άνθρωποι το ξέρουν. Δεν μπορώ άλλο όμως. Είμαι πια αδύναμη σωματικά και ψυχικά… Έχω κάνει προσπάθειες, αλλά δεν μπορώ να φάω. Φοβάμαι το παραμικρό κομμάτι που θα νιώσω στο στόμα μου. Δεν είμαι καλά. Παρακαλώ βοηθήστε με.

Γεια σας. Είμαι 21 χρονών και από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου φοβάμαι το σκοτάδι… Νιώθω πολύ αγχωμένη και τρομοκρατημένη όταν είμαι κάπου σκοτεινά. Το μόνο που μπορώ να σας πω είναι ότι μία φορά είχε διακοπή ρεύματος και έμεινα έξω από το σπίτι μου δύο ώρες… Έχω δύο συγκατοίκους και όταν φεύγουν και πρέπει να κλείσω τα φώτα για να κοιμηθώ προσπαθώ να μην το σκέφτομαι αλλά δεν γίνεται… Νομίζω ότι κάτι άσχημο υπάρχει στο σκοτάδι… Που θα μου κάνει κακό… Σας παρακαλώ, απαντήστε μου…

Γεια σας. Βρίσκομαι στο τελευταίο έτος των σπουδών μου. Δεν είμαι από την Αθήνα και αναγκαστικά μένω μόνη μου. Από την πρώτη στιγμή που άρχισα να μένω μόνη μου νιώθω έντονο φόβο να κοιμηθώ το βράδυ. Φοβάμαι ότι κάτι θα μου συμβεί, ότι θα εισβάλουν κακοποιοί στο σπίτι, γενικότερα νιώθω μεγάλη ανασφάλεια.

Η φοβία μου αυτή με έχει κάνει να είμαι πολύ εξαρτημένη από τα άτομα που είχα σχέσεις όλα αυτά τα χρόνια και από τον τωρινό μου σύντροφο. Τον πιέζω να έρχεται συνέχεια στο σπίτι μου. Ακόμη πιστεύω ότι η εξάρτηση αυτή που νιώθω λόγω της φοβίας μου με κάνει να μην αντιμετωπίζω σωστά τη σχέση μου. Για παράδειγμα, να βλέπω ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα, αλλά να διστάζω να χωρίσω γιατί φοβάμαι να μένω μόνη… Πώς μπορώ να ξεπεράσω τη φοβία μου αυτή; Τόσα χρόνια την κάλυπτα πίσω από σχέσεις, βλέπω όμως ότι δεν μπορώ άλλο.

Με επηρεάζει και σε σημαντικές αποφάσεις, όπως, για παράδειγμα, διογκώνει την ανάγκη μου να συζώ με τον σύντροφό μου. Του έχω προτείνει να συζήσουμε όχι επειδή το θέλω, αλλά επειδή φοβάμαι να μείνω μόνη. Κάτι τέτοιο, βέβαια, δεν είναι εφικτό. Τι μπορώ να κάνω για να ξεπεράσω τη φοβία μου;

Συνήθεις ερωτήσεις και απαντήσεις

Τι είναι οι φοβίες και πώς δημιουργούνται;

Ο φόβος ως συναίσθημα είναι συχνό φαινόμενο, αλλά μπορεί να αποτελέσει πρόβλημα (να γίνει φοβία) όταν είναι υπερβολικά έντονος, ή όταν μας κάνει να αποφεύγουμε ή να υπομένουμε με δυσφορία συγκεκριμένες καταστάσεις ή αντικείμενα που μειώνουν την ποιότητα της ζωής μας. Στις φοβίες δεν συγκαταλέγονται οι καταστάσεις κατά τις οποίες είναι απολύτως φυσιολογικό να νιώσουμε έντονο φόβο (π.χ. να φοβόμαστε να βάλουμε το χέρι μας στη φωτιά), ή οι φόβοι που δεν επηρεάζουν την ποιότητα της ζωής μας (π.χ. να φοβόμαστε να πηδήξουμε με αλεξίπτωτο). Ένα άλλο χαρακτηριστικό των φοβιών είναι ότι συνήθως δεν υποχωρούν με την πάροδο του χρόνου, αλλά αντίθετα πολλές φορές γίνονται πιο έντονες. Οι φοβίες έχουν ψυχολογικά αίτια, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι συνδέονται αποκλειστικά με κάποια τραυματική εμπειρία του παρελθόντος. Στην ουσία, οι φοβίες βασίζονται σε μία υπερβολική εκτίμηση του κινδύνου σχετικά με το φοβογόνο ερέθισμα, η οποία οφείλεται σε παράγοντες και εμπειρίες μάθησης.

Με ποιον τρόπο συντηρούνται οι φοβίες;

Υπάρχουν δύο μηχανισμοί που συμβάλλουν στη διατήρηση των φοβιών. Ο πρώτος είναι αυτό που ονομάζουμε «επιλεκτική προσοχή». Όταν έχουμε την πεποίθηση ότι μία κατάσταση είναι απειλητική, η προσοχή μας εστιάζεται σε μηνύματα από το περιβάλλον που είναι συμβατά με την αντίληψή μας.

Ο δεύτερος μηχανισμός ονομάζεται «αποφυγή». Το άτομο που έχει τη φοβία αποφεύγει συστηματικά την κατάσταση που φοβάται, με αποτέλεσμα να οδηγείται στην υπερεκτίμηση του κινδύνου που διατρέχει αν εκτεθεί στην εν λόγω κατάσταση.

Τα παραπάνω δεν εμποδίζουν το άτομο να κατανοεί ότι ο φόβος του δεν έχει απολύτως ρεαλιστική βάση. Επίσης, η γνώση ότι ο φόβος είναι παράλογος δεν σημαίνει ότι τα άτομα που παρουσιάζουν φοβίες δεν νιώθουν έντονα συμπτώματα άγχους όταν έρχονται αντιμέτωπα με την κατάσταση την οποία φοβούνται.

Πώς αντιμετωπίζονται οι φοβίες;

Η αντιμετώπιση των φοβιών βασίζεται σε αυτό που ονομάζουμε «έκθεση». Το άτομο υπομένει το άγχος του και έρχεται αντιμέτωπο με την κατάσταση που φοβάται για διάστημα αρκετό, ώστε να νιώσει το άγχος του να υποχωρεί. Με αυτό τον τρόπο, αποκτά μία εμπειρία που είναι αντίθετη με την αντίληψή του ότι η κατάσταση που συνδέεται με τη φοβία του είναι όντως επικίνδυνη. Επαναλαμβάνοντας αυτήν την άσκηση πολλές φορές, σύντομα η φοβία υποχωρεί. Ωστόσο, για να έχει νόημα η έκθεση, θα πρέπει το άτομο όντως να πιστεύει ότι αν εκτεθεί στην κατάσταση που του προκαλεί φόβο και δεν συμβεί τίποτα, τότε ο φόβος του ήταν κάπως υπερβολικός. Σε αντίθετη περίπτωση, απλώς υπομένει με τρόμο τη δυσάρεστη κατάσταση και φυσικά η φοβία του δεν υποχωρεί.

Σε τι διαφέρει ο φόβος από τη φοβία;

Σε γενικές γραμμές, ο φόβος είναι το συναίσθημα που πηγάζει από την προσδοκία του κινδύνου. Είναι ένα απόλυτα φυσιολογικό συναίσθημα που μας βοηθά να προστατεύσουμε τον εαυτό μας. Φοβία, αντίθετα, είναι το συναίσθημα του φόβου μπροστά σε κάτι που δεν είναι πραγματικά επικίνδυνο, αλλά που εμείς αυθαίρετα εκλαμβάνουμε ως επικίνδυνο. Οι φοβίες αναφέρονται στην ύπαρξη φόβου που δεν έχει ρεαλιστική βάση. Ουσιαστικά, δηλαδή, η διάκριση βρίσκεται στο πόσο κατάλληλη και συμβατή με την αντικειμενική πραγματικότητα είναι η συναισθηματική μας αντίδραση. Στο πλαίσιο αυτό, όλη η γκάμα των ανθρώπινων συναισθημάτων είναι χρήσιμη και φυσιολογική όταν ανταποκρίνεται σε ικανοποιητικό βαθμό στην αντικειμενική πραγματικότητα.

Πώς μπορώ να αντιμετωπίσω τον φόβο κατάποσης στερεάς τροφής;

Το κύριο σημείο της θεραπείας είναι να συνειδητοποιήσετε ότι η κατάποση είναι μία μάλλον αυτόματη αντίδραση και ότι αυτό που μπορούμε να ελέγξουμε είναι η μάσηση. Για να το καταλάβετε καλύτερα, βάλτε ένα σκληρό μπισκότο στο στόμα σας και αρχίστε να το μασάτε χωρίς να κάνετε καμία προσπάθεια να το καταπιείτε. Μασήστε το μέχρι να γίνει μαλακό και υγρό και θα διαπιστώσετε ότι χωρίς καμία προσπάθεια θα αρχίσετε να καταπίνετε αυτόματα το υγρό πλέον μπισκότο.

Υπάρχει φοβία για το σκοτάδι και στους ενήλικες;

Όσον αφορά ειδικά στη φοβία για το σκοτάδι, αυτή, συνήθως, συνδέεται με καταστροφικές σκέψεις για πράγματα που ενδέχεται να συμβούν όταν δεν υπάρχει φως. Η φοβία αυτή είναι συχνή στα παιδιά και εμφανίζεται και σε ορισμένους ενήλικες, ιδίως σε άτομα που βλέπουν εφιάλτες ή έχουν τραυματικές αναμνήσεις. Η σταδιακή έκθεση στο σκοτάδι είναι χρήσιμη σε όλες τις περιπτώσεις, αλλά αν οι τραυματικές αναμνήσεις είναι πολύ έντονες είναι πιθανό να απαιτηθεί και άλλου είδους παρέμβαση.