Αλκοόλ – Αλκοολισμός

Κεφάλαιο από το βιβλίο Μιλήστε με έναν ειδικό, των Γ. Ευσταθίου, Φ. Λέκκα, Χ. Βαρβέρη, & Ε. Κονσουλίδου.

Συνάδελφοι που βοήθησαν σε μία αρχική αποδελτίωση των απαντήσεων: Γ. Αλεξοπούλου, Σ. Γαϊτανά.

Ο αλκοολισμός είναι η υπερβολική χρήση αλκοόλ που οδηγεί στην κοινωνική και την επαγγελματική δυσλειτουργία του ατόμου. Στην καθημερινή γλώσσα, με τον όρο «αλκοολισμός» αναφερόμαστε σε δύο ψυχικές διαταραχές που σχετίζονται με τη χρήση οινοπνεύματος: την «κατάχρηση οινοπνεύματος» και την «εξάρτηση από το οινόπνευμα».

Η «κατάχρηση οινοπνεύματος» αφορά στον δυσπροσαρμοστικό τρόπο χρήσης οινοπνεύματος, που οδηγεί το άτομο να δυσκολεύεται να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του και περιλαμβάνει τη χρήση ακόμα και σε συνθήκες που είναι απειλητικές για τη ζωή του ή το φέρνουν αντιμέτωπο με τον νόμο. Η «εξάρτηση από το οινόπνευμα» αφορά την κατάσταση εκείνη στην οποία υπάρχουν ενδείξεις ανοχής, στερητικών συμπτωμάτων ή καταναγκαστικής λήψης οινοπνεύματος. «Ανοχή» σημαίνει ότι το άτομο χρειάζεται ολοένα μεγαλύτερες ποσότητες οινοπνεύματος για να επιτύχει το επιθυμητό αποτέλεσμα. Από την άλλη, τα «στερητικά συμπτώματα» εμφανίζονται μετά τη διακοπή της λήψης οινοπνεύματος και σχετίζονται κυρίως με έντονη σωματική διέγερση (εφίδρωση, αυξημένος καρδιακός ρυθμός, τρόμος στα χέρια, αϋπνίες, αίσθημα ναυτίας ή τάση προς έμετο κ.λπ.).

Σε κάθε περίπτωση, η χρόνια και υπερβολική χρήση αλκοόλ έχει ως χαρακτηριστικά: την καθημερινή ανάγκη του ατόμου για αλκοόλ παρά τα διαπροσωπικά, κοινωνικά ή οργανικά προβλήματα που προκαλούνται ή επιδεινώνονται από τις επιδράσεις του, τις περιόδους αμνησίας, τις παρατεταμένες περιόδους συνεχούς κατανάλωσης, τις αποτυχημένες προσπάθειες αποχής και τη γενικότερη νοητική έκπτωση και συναισθηματική κατάπτωση.

Τα ερωτήματα σε σχέση με το θέμα της κατάχρησης αλκοόλ μπορούν να ομαδο- ποιηθούν σε δύο κύριες θεματικές:

  1. Πώς μπορεί κανείς να προσδιορίσει αν ένα άτομο αντιμετωπίζει πρόβλημα λόγω της χρήσης αλκοόλ;
  2. Ποιες είναι οι συνέπειες για τη ζωή ενός ατόμου που ζει πλάι σε έναν αλκοολικό, κυρίως γονέα;

Παρότι δεν υπάρχει σαφής ορισμός για τον αλκοολισμό, η κατάσταση μπορεί να περιγραφεί ως μία βιολογική παρόρμηση σε συνδυασμό με μία ψυχολογική εμμονή για κατανάλωση αλκοόλ. Εκτός από την πολύ έντονη παρόρμηση, ο αλκοολικός δεν μπορεί να ελέγξει ούτε πότε ούτε πόσο θα πιει, ενώ παρουσιάζει μία έντονη σωματική ανάγκη να καταναλώσει αλκοόλ πέρα από την ικανότητά του να την ελέγξει, αψηφώντας τους κανόνες της κοινής λογικής.

Η κατάσταση καταλήγει σε χρόνια ασθένεια. Ένα άτομο με πρόβλημα αλκοολισμού έχει εμμονή με το αλκοόλ, ακόμη και αν η κατάσταση αυτή καταλήγει να του δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στο σπίτι, την υγεία, την εργασία και τα οικονομικά. Επιπλέον, παρουσιάζει έντονη άρνηση να αποδεχθεί ότι αντιμετωπίζει πρόβλημα. Και τούτο διότι πιθανόν για μεγάλα χρονικά διαστήματα φαίνεται ότι μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της καθημερινότητας, ενώ συνήθως προβάλλει το επιχείρημα πως δεν βλάπτει κανέναν με τη συμπεριφορά του πάρα μόνο τον εαυτό του.

Αν και δεν είναι απαραίτητο να συνυπάρχουν όλα, τα κύρια συμπτώματα ενός ατόμου που αντιμετωπίζει πρόβλημα αλκοολισμού είναι:

  • Η διαρκής παρόρμηση να πιει.
  • Η κατανάλωση όλο και μεγαλύτερης ποσότητας αλκοόλ για να επιτύχει το επιθυμητό αποτέλεσμα.
  • Ποικίλα σωματικά συμπτώματα λόγω αποχής από το αλκοόλ (ναυτία, εφίδρωση ή τρέμουλο).
  • Η κατά μόνας κατανάλωση.
  • Η κατανάλωση κρυφά από τα άτομα του περιβάλλοντός του.
  • Η αδυναμία ελέγχου της ποσότητας αλκοόλ που καταναλώνει.
  • Λιποθυμίες και αδυναμία να θυμηθεί τι έκανε ή τι συνέβη για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα.
  • Υιοθέτηση τελετουργικών που αφορούν, συνήθως, στην κατανάλωση αλκοόλ πριν, κατά τη διάρκεια και μετά το φαγητό, ή μετά τη δουλειά. Το άτομο ενοχλείται και εκνευρίζεται όταν η εκτέλεση αυτών των τελετουργικών παρεμποδίζεται ή σχολιάζεται αρνητικά από τους άλλους.
  • Η ευερεθιστότητα όταν πλησιάζει η ώρα να πιει, η οποία γίνεται εντονότερη εάν υπάρχει υποψία ότι δεν έχει διαθέσιμο αλκοόλ.
  • Η απόκρυψη του αλκοόλ σε μέρη που άλλοι δεν είναι πιθανό να ψάξουν.
  • Η κατανάλωση με γρήγορο ρυθμό με σκοπό να μεθύσει και να νιώσει όμορφα.
  • Προβλήματα στις διαπροσωπικές σχέσεις.
  • Προβλήματα με τον νόμο.
  • Προβλήματα επαγγελματικά και οικονομικά.
  • Έλλειψη ενδιαφέροντος για δραστηριότητες και χόμπι που παλαιότερα απολάμβανε.

Για μεγάλο χρονικό διάστημα, το πρόβλημα μπορεί να παραμένει κρυφό ή να καλύπτεται. Αρχικά, η τακτική κατανάλωση αλκοόλ βελτιώνει τη διάθεση, και το άτομο νιώθει «ανεβασμένο». Ωστόσο, μετά από ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, η διάθεση χειροτερεύει, η κρίση θολώνει, αίρονται οι αναστολές, διαταράσσονται οι σκέψεις, τα συναισθήματα και η συμπεριφορά, ενώ εμφανίζονται και πολλά προβλήματα υγείας. Ακόμη και άτομα που δεν πληρούν τα χαρακτηριστικά και τα κριτήρια της εξάρτησης, αλλά κάνουν συχνά κατάχρηση αλκοόλ, μπορεί να αντιμετωπίζουν δυσκολίες λόγω της συνήθειάς τους αυτής σε πολλούς τομείς της ζωής τους (διαπροσωπικές σχέσεις, υγεία, εργασία κ.λπ.).

Η εξάρτηση από το αλκοόλ δεν επηρεάζει μόνο το ίδιο το άτομο, αλλά και όλους όσοι ζουν μαζί του και κυρίως τα παιδιά. Έχει διαπιστωθεί ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν με έναν αλκοολικό γονέα:

  • Νιώθουν μειονεκτικά σε σχέση με τα άλλα παιδιά. Αισθάνονται ότι το περιβάλλον τους και ο τρόπος με τον οποίο μεγάλωσαν τούς διαφοροποιεί σημαντικά από τους υπόλοιπους ανθρώπους.
  • Συχνά ντρέπονται για τον γονέα τους, ενώ επίσης νιώθουν την ανάγκη να κρύψουν την πραγματική οικογενειακή τους ιστορία.
  • Αισθάνονται ανεπαρκή, μη φυσιολογικά, και διακρίνονται από χαμηλή αυτοε- κτίμηση.
  • Αναλαμβάνουν από νωρίς ρόλους που απαιτούν υπευθυνότητα και ωριμότητα. Χάνουν κομμάτια της παιδικής τους ηλικίας.
  • Δυσκολεύονται στις στενές διαπροσωπικές σχέσεις. Ακριβώς επειδή έχει διαταραχθεί το αίσθημα εμπιστοσύνης, δυσκολεύονται να βασιστούν σε άλλους ανθρώπους για να εκπληρωθούν οι συναισθηματικές τους ανάγκες.
  • Λόγω των εμπειριών τους, φοβούνται έντονα την εγκατάλειψη και έτσι στις ενήλικες σχέσεις τους δεν θέλουν να δείξουν τις συναισθηματικές ανάγκες και την ευαλωτότητά τους.
  • Συχνά μπορεί να αναζητούν την επιβεβαίωση και την αποδοχή των άλλων. Έτσι, στις διαπροσωπικές σχέσεις τους είναι δυνατόν να προσπαθούν διαρκώς να τους ευχαριστούν, ενώ φοβούνται και θέλουν να αποφύγουν κάθε ενδεχόμενο αρνητικής κριτικής.
  • Συνήθως διακατέχονται από έναν έντονο φόβο για τις συγκρούσεις και τις βίαιες καταστάσεις, ακριβώς επειδή μπορεί να έχουν υπάρξει μάρτυρες τέτοιων σκηνών.
  • Πολύ συχνά καταφεύγουν στον μηχανισμό της υπεραναπλήρωσης, προκειμένου να αντισταθμίσουν την υποκειμενικά αντιλαμβανόμενη μειονεκτικότητά τους. Γίνονται υπερβολικά υπεύθυνα, δουλεύουν πολύ και επιδιώκουν την τελειότητα, ενώ επίσης είναι πολύ αυστηρά με τον εαυτό τους.
Αντιπροσωπευτικά μηνύματα

Είμαι 25 χρονών και η τελευταία μου σχέση τελείωσε πολύ δραματικά για μένα και με πείραξε πάρα πολύ. Παρόλο που έχουν περάσει 7 μήνες, ακόμη δεν το ξεπέρασα με αποτέλεσμα να έχω καταφύγει στον αλκοολισμό. Και πιο παλιά έπινα μία-δυο φορές την εβδομάδα, όμως τώρα έχω καταντήσει να πίνω κάθε βράδυ και όχι ένα ποτήρι κρασί, αλλά ολόκληρο το μπουκάλι μόνη μου, και μπορεί να ανοίξω και δεύτερο. Άμα πάω σε μπαρ μπορώ να πιω μέχρι και 10 μπίρες, και ούτε μεθάω ούτε έχω αναγούλες όπως πολλοί. Μπορεί απλώς να ζαλιστώ.

Οι φίλοι λένε ότι πρέπει να το προσέξω. Νομίζω μπορώ να το ελέγξω, όμως μερικές φορές που μπορεί να πω “σήμερα δεν θα πιω”, μετά από λίγο έχω την ανάγκη να πιω για να χαλαρώσω. Και όταν πίνω άλλες φορές νιώθω πιο δυνατή μέσα μου, έτοιμη για μία νέα αρχή, και άλλες πιο ευαίσθητη, με αποτέλεσμα να κλαίω και να τα βγάζω από μέσα μου νομίζοντας πως έτσι το ξεπερνώ.

Πάντως το σίγουρο είναι ότι όταν πίνω γίνομαι ένα άλλο πρόσωπο, αυτό που θα ήθελα να είμαι ίσως… Κάθε πρωί λέω τέρμα το ποτό και κάθε βράδυ το αναζητώ. Πιστεύετε πως είμαι αλκοολική; Και αν όχι, είμαι στα πρώτα στάδια; Πώς σταματάω;

Μεγάλωσα ως το τέταρτο παιδί μιας οικογένειας στην οποία η παρουσία του πατέρα είχε μόνο αρνητικό ρόλο. Κατά βάθος είναι καλός άνθρωπος αλλά όταν πίνει χάνει τον έλεγχο και γίνεται βίαιος, ιδίως προς τη μητέρα μου.

Μεγαλώσαμε μόνο με τον φόβο του και παρόλο που έχω φύγει μακριά από την οικογένεια λόγω της δουλειάς μου, ο φόβος εξακολουθεί να πλανάται στην ψυχή μου, με αποτέλεσμα να μην ενεργώ ελεύθερα και να σκέφτομαι πάντα τις συνέπειες των πράξεών μου.

Έχω μία σχέση στην οποία ο σύντροφός μου συμπεριφέρεται καταπληκτικά κι όμως αναρωτιέμαι συχνά αν μπορώ να του ανταποδώσω την αγάπη που μου δίνει γιατί πολύ απλά δεν ξέρω αν είμαι ικανή να δώσω αγάπη. Προσπαθώ να είμαι τέλεια σε ό,τι κάνω, με αποτέλεσμα να κυριεύομαι από άγχος και ιδίως στη δουλειά μου, μεταφέροντας μετά τα προβλήματα στην προσωπική μου ζωή.

Έχω μεγάλη λαχτάρα να ζήσω τη ζωή, αλλά τελικά μένω πάντα απλός θεατής και δεν μπορώ να τη γευτώ. Δεν φοβάμαι τον θάνατο και καμιά φορά εύχομαι να με βρει, ωστόσο δεν τολμώ να το πάρω στα χέρια μου.

Συνήθεις ερωτήσεις και απαντήσεις

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα ενός αλκοολικού;

Με τον τρόπο που χρησιμοποιούμε τη λέξη «αλκοολισμός» στην καθημερινή γλώσσα είναι δυνατόν να αναφερόμαστε σε δύο ψυχικές διαταραχές που σχετίζονται με τη χρήση οινοπνεύματος, την «κατάχρηση οινοπνεύματος» και την «εξάρτηση από το οινόπνευμα».

Η «κατάχρηση οινοπνεύματος» αφορά σε ένα δυσπροσαρμοστικό πρότυπο χρήσης του οινοπνεύματος. Το άτομο μπορεί να έχει πρόβλημα να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του (δεν εκτελεί τα καθημερινά του καθήκοντα, έχει μειωμένη επίδοση στον ακαδημαϊκό ή στον εργασιακό του χώρο, απουσιάζει από τις σπουδές του ή την εργασία του λόγω της χρήσης οινοπνεύματος κ.λπ.). Μπορεί να κάνει χρήση οινοπνεύματος σε συνθήκες που να είναι απειλητικές για τη σωματική του υγεία (π.χ. ενώ οδηγεί αυτοκίνητο), ή να αντιμετωπίζει προβλήματα με τον νόμο (π.χ. σύλληψη για τη συμπεριφορά του σε κατάσταση μέθης). Τέλος, το άτομο μπορεί να συνεχίζει τη χρήση οινοπνεύματος παρότι γνωρίζει ότι η συνεχής κατανάλωσή του προκαλεί σημαντικά προβλήματα στην κοινωνική ή στη διαπροσωπική του ζωή.

Αν υπάρχουν ενδείξεις ανοχής, στερητικών συμπτωμάτων ή καταναγκα- στικής λήψης οινοπνεύματος, τότε μιλάμε για «εξάρτηση από το οινόπνευμα».

«Ανοχή» σημαίνει ότι το άτομο χρειάζεται ολοένα μεγαλύτερες ποσότητες οινοπνεύματος για να επιτύχει το επιθυμητό αποτέλεσμα. Τα «στερητικά συμπτώματα» εμφανίζονται μετά τη διακοπή της λήψης οινοπνεύματος και σχετίζονται κυρίως με έντονη σωματική διέγερση (εφίδρωση, αυξημένος καρδιακός ρυθμός, τρόμος στα χέρια, αϋπνίες, αίσθημα ναυτίας ή τάση προς έμετο κ.λπ.). Σε μικρό ποσοστό περιπτώσεων εμφανίζονται σοβαρότερα συμπτώματα. Για «καταναγκαστική λήψη» μιλάμε όταν μετά την εγκαθίδρυση ενός προτύπου χρήσης το άτομο μπορεί να αφιερώσει σημαντικό χρόνο για να εξασφαλίσει και να καταναλώσει οινοπνευματώδη ποτά. Το άτομο συνεχίζει να κάνει χρήση οινοπνεύματος παρά τα δεδομένα που δείχνουν ότι αυτό του προκαλεί ψυχολογικά ή και σωματικά προβλήματα (π.χ. επεισόδια απώλειας συνείδησης, προβλήματα στο συκώτι κ.λπ.).

Ωστόσο, μία διάγνωση πρέπει να γίνει μόνο σε συνεργασία με έναν ειδικό ψυχικής υγείας, ο οποίος είναι σε θέση να αξιολογήσει κατά πόσο ισχύουν τα παραπάνω κριτήρια και αυτό γιατί πολύ συχνά η χρήση οινοπνεύματος αποτελεί δευτερογενή αντίδραση στην ύπαρξη κάποιου άλλου ψυχικού προβλήματος, όπως η κατάθλιψη. Πολλά άτομα καταφεύγουν στη χρήση οινοπνεύματος για να «ξεφύγουν από ένα πρόβλημα». Όμως, η χρήση οινοπνεύματος δεν αλλάζει την πραγματικότητα – απλώς μας δίνει μία προσωρινή παράταση μέχρι να βρεθούμε ξαφνικά αντιμέτωποι με το πρόβλημα.

Τα παιδιά ενός αλκοολικού γονέα μπορεί να εκδηλώσουν αλκοολισμό;

Η ύπαρξη ενός γονέα με πρόβλημα αλκοολισμού αποτελεί παράγοντα προδιάθεσης τόσο σε ψυχολογικό-περιβαλλοντικό όσο και σε βιολογικό επίπεδο, αλλά αυτό σε καμία περίπτωση δεν «καταδικάζει» το παιδί σε αλκοολισμό. Όταν μιλάμε για έναν παράγοντα προδιάθεσης, ουσιαστικά αναφερόμαστε σε μία στατιστική σύνδεση μεταξύ μιας κατάστασης και ενός αποτελέσματος που αποτελεί μία απόπειρα να περιγραφεί η γενική τάση και όχι συγκεκριμένα άτομα. Κατά συνέπεια, αν δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι εμφανίζονται προβλήματα στη χρήση του αλκοόλ (αν δεν χάνεται, δηλαδή, συχνά ο έλεγχος σχετικά με το πόσο και πότε θα καταναλωθεί αλκοόλ), δεν υπάρχει κανένας λόγος ανησυχίας.

Τι είδους πεποιθήσεις και συμπεριφορές αναπτύσσει ένα παιδί που μεγαλώνει με έναν αλκοολικό γονέα;

Σε γενικές γραμμές, αυτό που συμβαίνει είναι ότι βάσει των εμπειριών μας βγάζουμε κάποια συμπεράσματα που καθοδηγούν τη συμπεριφορά μας. Έτσι, όπως όλα τα παιδιά, επιθυμούμε να έχουμε την αποδοχή των γονέων μας και προσπαθούμε να βρούμε ποιες είναι οι συμπεριφορές εκείνες που εξασφαλίζουν αυτή την αποδοχή. Ωστόσο, η συμπεριφορά ενός αλκοολικού γονέα συχνά δεν αποτελεί αντίδραση στη συμπεριφορά του παιδιού του, αλλά στην επήρεια του οινοπνεύματος. Έτσι, είναι πολύ πιθανό το παιδί να σκεφτεί ότι κάτι πάει στραβά με τον εαυτό του. Επίσης, είναι πιθανό να οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι πολύ συχνά οι αντιδράσεις των άλλων είναι αναπάντεχες και δεν χαρακτηρίζονται από συνέπεια. Ως αποτέλεσμα των παραπάνω συμπε- ρασμάτων, είναι δυνατό κάποιος να προσπαθεί να κάνει τέλεια ό,τι κάνει και να περιορίσει τον αυθορμητισμό του. Το όφελος αυτής της στρατηγικής είναι ότι περιορίζει την πιθανότητα αρνητικών συμπεριφορών προς το πρόσωπό του (παρόμοιες με αυτές του αλκοολικού γονέα), αλλά το κόστος είναι ότι έχει την αίσθηση πως μένει ένας απλός παρατηρητής της ζωής του γιατί δεν συμπεριφέρεται όπως θα επιθυμούσε. Με το σκεπτικό αυτό, παρότι κάποια στιγμή το άτομο ζει μακριά από την οικογένειά του, συνεχίζει να λειτουργεί με τα συμπεράσματα που έβγαλε από τις εμπειρίες του παρελθόντος.

Τα συμπεράσματα στα οποία οδηγείται το παιδί μπορεί και να μην είναι ακριβώς αυτά που περιγράφουμε παραπάνω, αλλά το σημαντικό είναι ότι δεν του επιτρέπουν να λειτουργεί όπως θα ήθελε. Θα ήταν άδικο να υποστηρίξει κανείς ότι κακώς το συγκεκριμένο άτομο έβγαλε τα όποια συμπεράσματα ως παιδί, κυρίως αν λάβουμε υπόψη τις καταστάσεις τις οποίες έζησε. Από την άλλη, είναι άδικο για το ίδιο το άτομο να συνεχίσει να λειτουργεί βάσει συμπερασμάτων που έβγαλε κατά την παιδική του ηλικία. Έτσι, ένας ειδικός μπορεί να το βοηθήσει να απαλλαγεί από την επίδραση του παρελθόντος. Σκοπός μιας τέτοιας συνεργασίας θα είναι να αξιολογηθούν οι εμπειρίες του παρελθόντος με το παρόν νοητικό και ψυχολογικό δυναμικό του ατόμου και να επαναξιολογηθούν τα συμπεράσματα που έβγαλε τότε.

Πώς η παιδική ηλικία με αλκοολικό γονέα επηρεάζει την ενήλικη ζωή;

Δυστυχώς, η υπερβολική κατανάλωση οινοπνεύματος δεν έχει συνέπειες μόνο για τον πότη. Έρευνες έχουν δείξει ότι συχνά οι σύζυγοι και τα παιδιά των αλκοολικών αντιμετωπίζουν περιστατικά οικογενειακής βίας, με αποτέλεσμα να εκδηλώνουν ψυχολογικές δυσκολίες. Ο εσωτερικευμένος φόβος από αυτές τις εμπειρίες εμποδίζει την ελεύθερη λειτουργία του ατόμου, την έκφραση των συναισθημάτων, και μπορεί να προτρέπει στην αναζήτηση της τελειότητας, κάτι που προκαλεί άγχος επειδή είναι ανέφικτο να είμαστε πάντοτε τέλειοι.