Αυτοτραυματισμοί

Κεφάλαιο από το βιβλίο Μιλήστε με έναν ειδικό, των Γ. Ευσταθίου, Φ. Λέκκα, Χ. Βαρβέρη, & Ε. Κονσουλίδου.

Συνάδελφοι που βοήθησαν σε μία αρχική αποδελτίωση των απαντήσεων: Χ. Μήτση.

Οι συμπεριφορές αυτοτραυματισμού είναι ενδεικτικές της ύπαρξης μιας πολύ έντονης ψυχικής δυσφορίας, την οποία το άτομο δυσκολεύεται να εκφράσει με λέξεις και ίσως δυσκολεύεται ακόμη και να τη σκεφτεί. Σε άλλες περιπτώσεις, το άτομο μέσω του αυτοτραυματισμού δεν εκφράζει απλώς συναισθήματα που δεν μπορεί να αντέξει, αλλά προσπαθεί να τιμωρήσει τον εαυτό του, ή να αποκτήσει κάποιου είδους έλεγχο στη ζωή του.

Στις  συμπεριφορές  αυτοτραυματισμού συμπεριλαμβάνονται:

  • το κόψιμο του δέρματος και η πρόκληση γρατζουνιών,
  • το κάψιμο του δέρματος,
  • το χτύπημα σε διάφορα μέρη του σώματος ή του κεφαλιού,
  • το κάρφωμα αιχμηρών αντικειμένων στο δέρμα.

Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, αναπτύσσονται ως μία στρατηγική επίλυσης προβλημάτων, καθώς μέσω του σωματικού πόνου:

  • εκφράζονται συναισθήματα που είναι δύσκολο να ειπωθούν,
  • αποσπάται η προσοχή από τις δυσκολίες της ζωής, τα προβλήματα ή τα δυσάρεστα συναισθήματα,
  • απελευθερώνεται ο συναισθηματικός πόνος και η συσσωρευμένη ψυχική ένταση,
  • ανακτάται μια προσωρινή αίσθηση ελέγχου,
  • κατευνάζονται οι ενοχές, η αυτομομφή, η αυτο-απέχθεια και η διάθεση αυτοτιμωρίας,
  • βιώνεται κάποιο είδος συναισθήματος, έναντι του συναισθηματικού κενού ή του μουδιάσματος.

Ως αποτέλεσμα, οι συμπεριφορές αυτοτραυματισμού ακολουθούνται από μία ανακούφιση, δεδομένης της κατευναστικής και ηρεμιστικής δράσης τους στα έντονα συναισθήματα (οργή, θλίψη, κενό, ενοχές), επιτρέποντας, σε έναν βαθμό, στο άτομο να λειτουργεί στην υπόλοιπη καθημερινότητά του. Εντούτοις, η ανακούφιση είναι βραχύχρονη και σύντομα το άτομο κατακλύζεται από ντροπή και ενοχές. Επομένως, οι αυτοτραυματισμοί δεν συνιστούν μία καλή προσαρμοστική στρατηγική απέναντι στα δυσάρεστα συναισθήματα, ενώ, ταυτόχρονα, θέτουν σε κίνδυνο τη σωματική ακεραιότητα του ατόμου.

Το άτομο έχει επίγνωση ότι αυτό που κάνει στον εαυτό του είναι παράδοξο, νιώθει άσχημα και ανησυχεί για το τι του συμβαίνει, καθώς και για τη σημασία των αυτοτραυματισμών για την ψυχική του υγεία («…Είμαι τρελή;», «Χρειάζομαι ψυχολόγο;»). Ωστόσο, φοβάται ότι αν αφήσει τα δυσάρεστα συναισθήματα χωρίς να αυτοτραυματιστεί, τότε θα κατακλυστεί από αυτά και θα παραμείνει «κολλημένο» στον ψυχικό πόνο. Έτσι, οδηγείται εκ νέου στην επανάληψη του αυτοτραυματισμού. Μακροπρόθεσμα, αυτή η συμπεριφορά αυτοματοποιείται και γίνεται δύσκολο να ελεγχθεί και να διακοπεί.

Αντίθετα από τις αυτοκτονικού τύπου σκέψεις, ο αυτοτραυματισμός στις περισσότερες περιπτώσεις αποτελεί μία προσπάθεια του ατόμου να βρει έναν τρόπο να επιβιώσει παρά τα έντονα αρνητικά συναισθήματα που βιώνει. Ο αριθμός των ατόμων που αυτοτραυματίζεται είναι πολύ μεγαλύτερος από τον αριθμό που κάνει απόπειρα αυτοκτονίας. Συνήθως, οι αυτοτραυματισμοί δεν θέτουν σε κίνδυνο τη ζωή του ατόμου. Παρ’ όλα αυτά, είναι να σαν κινείται σε μία γκρίζα ζώνη μεταξύ αυτοκτονίας και ζωής. Έτσι, ενώ δεν προσπαθεί να αφαιρέσει τη ζωή του (αντίθετα, στις περισσότερες περιπτώσεις είναι μία προσπάθεια για να συνεχίσει να ζει), μακροπρόθεσμα έχει υψηλότερο κίνδυνο να κάνει απόπειρα αυτοκτονίας.

Σε γενικές γραμμές, οι συμπεριφορές αυτοτραυματισμού εμφανίζονται ως μέρος:

  • σοβαρών ψυχολογικών προβλημάτων με τον εαυτό,
  • έντονου φόβου εγκατάλειψης και απόρριψης,
  • προβλημάτων στις σχέσεις με τους άλλους ανθρώπους (όπου τη μία στιγμή ο άλλος μπορεί να γίνεται αντιληπτός ως τέλειος και καταπληκτικός και την επόμενη ως εντελώς κακός),
  • παρορμητικών συμπεριφορών (όπως η κατάχρηση ουσιών),
  • προηγούμενων τραυματικών εμπειριών (π.χ. κακοποίηση).

Έντονα συναισθήματα προκαλούνται όταν ένα αγαπημένο πρόσωπο αυτοτραυματίζεται. Στην περίπτωση αυτή, οι οικείοι του βιώνουν άγχος, παρατηρώντας το να καταφεύγει σε αυτή την παράδοξη συμπεριφορά, και πολλές φορές αναρωτιούνται με αγωνία μέχρι ποιο βαθμό μπορεί να προχωρήσει, καθώς φοβούνται έντονα το ενδεχόμενο να θέσει τέρμα στη ζωή του. Σε μία τέτοια περίπτωση είναι σημαντικό να προσφερθεί στο αγαπημένο πρόσωπο υποστήριξη και ενθάρρυνση για να μιλήσει για τα συναισθήματά του και για το τι το οδηγεί στους αυτοτραυματισμούς. Πρέπει να λάβει το μήνυμα ότι το περιβάλλον του προσπαθεί να το κατανοήσει και να αναγνωρίσει την ένταση των συναισθημάτων που συγκρούονται μέσα του. Έχει μεγάλη αξία να νιώσει αποδεκτό και ότι δεν το επικρίνουν προσωπικά γι’ αυτή του τη συμπεριφορά. Επιπλέον, η προσοχή δεν θα πρέπει να εστιάζεται αποκλειστικά στους αυτοτραυματισμούς. Το μέγεθος και η έκτασή τους είναι ενδεικτικά της ψυχολογικής δυσφορίας που βιώνει το αγαπημένο πρόσωπο, αλλά το σημαντικό είναι τα συναισθήματα που κρύβονται πίσω από αυτούς.

Τέλος, πολύ σημαντικό στην περίπτωση ατόμων που προσπαθούν να βοηθήσουν ένα αγαπημένο πρόσωπο που αυτοτραυματίζεται είναι να γνωρίζουν ότι δεν είναι εύκολο να υπάρξουν γρήγορες αλλαγές και ότι δεν μπορούν να αναμένουν πως οι αυτοτραυματισμοί θα διακοπούν εξαιτίας των δικών τους προσπαθειών και μόνο. Η καλύτερη λύση για το αγαπημένο πρόσωπο είναι να απευθυνθεί σε έναν ειδικό, παρότι πολλοί άνθρωποι που αυτοτραυματίζονται δύσκολα παραδέχονται αυτού του είδους τις συμπεριφορές σε τρίτα άτομα ή σε ειδικούς.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι το άτομο που αυτοτραυματίζεται δεν προσπαθεί υποχρεωτικά να τραβήξει την προσοχή των άλλων, καθώς συχνά το κάνει κρυφά και συνεχίζει να το κρύβει, χωρίς να εκφράζεται. Ντρέπεται γι’ αυτό που γίνεται και φοβάται ότι κανείς δεν θα το καταλάβει. Ωστόσο, το ένοχο μυστικό μετατρέπεται σε ένα βαρύ φορτίο που κουβαλά και τελικά επηρεάζει τη σχέση με την οικογένεια και τους φίλους, καθώς και τον τρόπο που βλέπει τον εαυτό του. Τελικά, νιώθει ακόμη περισσότερο μόνο, φοβισμένο, ανάξιο και παγιδευμένο.

Αντιπροσωπευτικά μηνύματα

Εδώ και κάποιους μήνες έχω αρχίσει να κάνω κακό στον εαυτό μου. Για παράδειγμα, δίνω μπουνιές στα μπράτσα μου, κάνω γρατζουνιές στα πόδια μου και χαράζομαι… Γενικά περνώ μία περίοδο κατάθλιψης αλλά δεν θέλω να δω κάποιον ψυχολόγο γιατί φοβάμαι ότι είμαι τρελή…

Αυτό που με απασχολεί είναι κάτι που ξεκίνησα να κάνω το τελευταίο διάστημα. Είμαι πολλή αγχωμένη με την κατάσταση, το μέλλον μου, τα οικονομικά μου και βιώνω τρομερά συναισθήματα θλίψης, θυμού, απελπισίας. Όταν είμαι με τους φίλους μου τα διαχειρίζομαι όλα αυτά με τη συζήτηση που κάνουμε.

Όταν όμως με πιάνει αυτή η απελπισία και είμαι στο σπίτι μου, νιώθω να καίγομαι, βιώνω έντονο θυμό και θλίψη και δυστυχώς κάνω κάτι άσχημο. Αυτοτραυματίζομαι προκειμένου να βρω ένα είδος διεξόδου γιατί είναι τόσο έντονα όλα αυτά που δεν ξέρω πώς να τα διαχειριστώ. Γδέρνω τους καρπούς μου και κάποιες φορές τρυπιέμαι με καρφίτσες. Προσπαθώ να βρω άλλους τρόπους, αλλά πραγματικά όταν μου συμβαίνει στο σπίτι νιώθω τόσο άθλια που δεν ξέρω τι να κάνω. Εκείνη τη στιγμή είναι σαν να μην είμαι εγώ. Είναι όπως τα καρτούν που βλέπαμε από τη μία πλευρά το αγγελάκι και από την άλλη το διαβολάκι και πάλευαν για το ποιος θα κυριαρχήσει. Εκείνη τη στιγμή, λοιπόν, νιώθω πως το διαβολάκι κυριαρχεί και αδυνατώ να με κοντρολάρω. Δεν είμαι ψυχάκι και με ανησυχεί αυτό που κάνω. Θέλω να ηρεμήσω. Να μη φοβάμαι άλλο το μέλλον, την αβεβαιότητα και όλα αυτά. Θέλω να το αντιμετωπίσω με υγιή τρόπο, αλλά δεν ξέρω πώς και προς τα πού να κινηθώ. Σας ευχαριστώ πολύ! Να είστε καλά για το έργο που προσφέρετε!

Εδώ και έναν χρόνο ανακάλυψα ότι η κολλητή μου καίει με τσιγάρο διάφορα σημεία του σώματός της. Πιστεύω ότι πρόκειται για τάσεις αυτοκαταστροφής. Επιπλέον, νομίζω ότι έχει κρίσεις πανικού και κάθε είδους φοβίες. Παρ’ όλα αυτά, αρνείται πεισματικά να ζητήσει βοήθεια από ειδικό. Αναρωτιέμαι τι ακριβώς της συμβαίνει και γιατί και πώς θα μπορέσω να τη βοηθήσω πριν είναι αργά (υπάρχει περίπτωση να εκδηλώσει τάση αυτοκτονίας;).

Γεια σας! Λοιπόν έχουμε και λέμε: α) απέλυσαν τον μπαμπά μου εδώ και δύο μήνες (δουλειά δεν βρίσκει ούτε για αστείο), β) έχουμε αρχίσει να έχουμε οικονομικά προβλήματα (σοβαρά), γ) σπουδάζω σε άλλη πόλη από αυτή που μένουμε, σπουδάζω στην Αθήνα (τα έξοδα τρέχουν), δ) δεν ξέρω τι να κάνω, σκέφτομαι συνέχεια την ανεργία του πατέρα μου και το τι θα κάνουμε. Χθες καθόμουν στο Internet και άρχισα να νιώθω δυσάρεστα, να νιώθω πως πνίγομαι, πως δεν μπορώ να αναπνεύσω, πως καίγομαι μέσα μου και έχω μούδιασμα στο κεφάλι μου. Άρχισα να κλαίω γιατί ένιωθα τόσο βάρος μέσα μου που ήθελα να φωνάξω, να σπάσω ό,τι βρίσκεται γύρω μου, ήμουν σε άσχημη ψυχολογική κατάσταση και σκεφτόμουν όλα αυτά που με αγχώνουν, όπως τη δουλειά του μπαμπά, το μέλλον μου…

Άρχισα να περιφέρομαι στο σπίτι μου χωρίς να ξέρω τι να κάνω, ένιωθα πως ήθελα να πηδήξω από το μπαλκόνι. Κάθομαι στην καρέκλα στο γραφείο μου και όπως κλαίω βλέπω στη μολυβοθήκη ένα ψαλίδι και χωρίς δεύτερη σκέψη το πήρα και άρχισα να κόβομαι στα χέρια με μανία και μετά ηρέμησα, αλλά μετά από μισή ώρα άρχισα να νιώθω πολύ πόνο γιατί έτρεξε αίμα. Σήμερα τα χέρια μου είναι γεμάτα πληγές. Εκείνη τη στιγμή δεν μπόρεσα ούτε να σταματήσω, ούτε να σκεφτώ τι κάνω. Μπορεί να πόνεσα, αλλά ανακουφίστηκα και μου έφυγε το βάρος και με πήρε και ο ύπνος μετά από λίγο, παρόλο που πονούσα. Πρώτη φορά το έκανα. Δεν ξέρω, δεν νιώθω καλά τελευταία, κλαίω, φοβάμαι, δεν τρώω. Θέλω να κοιμάμαι, αυτό… Δεν είμαι καλά και είναι η πιο δύσκολη φάση της ζωής μου αυτή που περνάω. Μου έχουν τελειώσει τα λεφτά εδώ και τρεις μέρες και δεν θέλω να ζητήσω να μου βάλουν με τις δυσκολίες που έχουμε. Είμαι σε απόγνωση. Πείτε μου κάτι, δεν ξέρω τι, κάτι, δεν είμαι καλά. Ευχαριστώ για τον χρόνο σας.

Συνήθεις ερωτήσεις και απαντήσεις

Πώς μπορώ να βοηθήσω ένα άτομο που αυτοτραυματίζεται;

Κατανοούμε το ενδιαφέρον και την ανησυχία σας να βοηθήσετε, αλλά και τα έντονα συναισθήματα που σας προκαλούνται από την παράδοξη συμπεριφορά του αγαπημένου σας προσώπου. Παρότι η ένταση μιας τέτοιας συμπεριφοράς μπορεί να σας γεμίζει άγχος και να αναρωτιέστε μέχρι ποιο βαθμό θα προχωρήσει, είναι σημαντικό να θυμάστε ότι μπορείτε να βοηθήσετε.

Πρέπει να του προσφέρετε υποστήριξη και να το ενθαρρύνετε να μιλήσει για τα συναισθήματά του και για το τι το οδηγεί στους αυτοτραυματισμούς, είτε σε εσάς είτε σε κάποιο άλλο πρόσωπο που εμπιστεύεται. Είναι πολύ σημαντικό να του δείξετε ότι προσπαθείτε να το καταλάβετε, ότι αναγνωρίζετε πόσο δύσκολο είναι και για το ίδιο να δικαιολογήσει τη συμπεριφορά του, και ότι κατανοείτε την ένταση των συναισθημάτων που συγκρούονται μέσα του. Έχει μεγάλη σημασία να του δείξετε ότι δεν επικρίνετε τη συμπεριφορά του, καθώς είναι σημαντικό να νιώσει ότι είναι αποδεκτό και ότι υπάρχουν άνθρωποι που ενδιαφέρονται γι’ αυτό. Μπορεί να διαπιστώσετε ότι είναι δύσκολο να ακούσετε κάποια από τα πράγματα που θα σας πει. Βεβαιωθείτε ότι έχετε και εσείς κάποιον για να μιλήσετε για τα δικά σας συναισθήματα, χωρίς να θέτετε σε κίνδυνο την ανωνυμία του ατόμου. Μπορείτε να μιλήσετε και στο ίδιο για τα δικά σας συναισθήματα, αλλά αυτό θα πρέπει να γίνει με τέτοιο τρόπο, ώστε σε καμία περίπτωση να μη νιώσει ενοχές για τα συναισθήματα που σας προκαλεί.

Γενικώς, δεν θα πρέπει να εστιάζετε την προσοχή σας αποκλειστικά στους αυτοτραυματισμούς, παρότι καλό είναι να μη σταματήσετε να ενδιαφέρεστε γι’ αυτούς. Το μέγεθος και η έκτασή τους είναι ενδεικτικά της ψυχολογικής δυσφορίας που βιώνει το άτομο, αλλά το σημαντικό είναι τα συναισθήματα που κρύβονται πίσω από αυτούς. Συζητήστε μαζί του τις όψεις της ζωής του που πηγαίνουν καλά. Λάβετε, όμως, υπόψη ότι δεν είναι εύκολο να υπάρξουν γρήγορες αλλαγές και ότι δεν μπορείτε να αναμένετε πως θα σταματήσει να αυτοτραυματίζεται εξαιτίας των δικών σας προσπαθειών και μόνο. Πιθανότατα υπάρχουν παράγοντες στη ζωή του που δεν θα σας επιτρέψουν να «επιλύσετε» το πρόβλημα ακόμη και αν κάνετε συνεχείς παρεμβάσεις, το οποίο είναι γενικώς κάτι που θα πρέπει να αποφύγετε.

Η καλύτερη λύση για το αγαπημένο σας πρόσωπο θα ήταν να απευθυνθεί σε έναν ειδικό, αλλά πολλοί άνθρωποι που αυτοτραυματίζονται δύσκολα παραδέχονται αυτού του είδους τις συμπεριφορές σε τρίτα άτομα ή σε ειδικούς. Εστιάστε στην απόπειρά σας να το πείσετε να επισκεφτεί έναν ειδικό, δίνοντας έμφαση στα αρνητικά συναισθήματα που βιώνει και όχι στους ίδιους τους αυτοτραυματισμούς. Κρατήστε μία σταθερή στάση και καταστήστε σαφές ότι αυτή είναι η άποψή σας και ότι ευχαρίστως θα το συνοδεύσετε στην πρώτη δοκιμαστική επίσκεψη χωρίς να το πιέζετε. Επιπλέον, δώστε του χρόνο να επεξεργαστεί την ιδέα. Τέλος, σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί το άτομο να αισθάνεται πιο άνετα να μιλήσει στον οικογενειακό γιατρό ή σε κάποιον άλλο ειδικό υγείας που γνωρίζει.

Έχω διαγνωστεί με οριακή διαταραχή προσωπικότητας, αυτοτραυματίζομαι και σκέφτομαι να βάλω τέλος στη ζωή μου.

Καταλαβαίνουμε πόσο έντονα και αντικρουόμενα είναι τα συναισθήματα που βιώνετε, αλλά και το πόσο δύσκολη είναι η περίοδος που διανύετε αυτή τη στιγμή. Χαιρόμαστε που απευθυνθήκατε στην υπηρεσία μας απλώς για να εκφράσετε αυτό που νιώθετε και θεωρούμε πολύ σημαντικό το γεγονός ότι βρίσκετε το κουράγιο να μιλήσετε για τις δυσκολίες σας. Πρέπει να σας επισημάνουμε ότι πολλοί άνθρωποι βιώνουν τόσο έντονη συναισθηματική δυσφορία που οδηγούνται σε αυτοτραυματισμούς ή και σε σκέψεις αυτοκτονίας, όμως δύσκολα βρίσκουν το κουράγιο να μιλήσουν γι’ αυτό ή να αναζητήσουν βοήθεια όπως κάνατε εσείς. Καταλαβαίνουμε ότι οι σκέψεις να δώσετε τέλος στη ζωή σας οφείλονται στο πόσο άσχημα είναι αυτά που νιώθετε, αλλά κάτι τέτοιο δεν αλλάζει τη γνώμη μας ότι θα είναι εξαιρετικά άδικο για τον εαυτό σας να οδηγηθείτε στην αυτοκτονία.

Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις να αυτοκτονήσετε είναι πιο έντονες τον τελευταίο καιρό, θα πρέπει να ενημερώσετε τους οικείους σας και να απευθυνθείτε το συντομότερο δυνατόν στον ειδικό που σας παρακολουθεί. Όπως γνωρίζετε από την προσωπική εμπειρία σας με το πρόβλημα, υπάρχουν περίοδοι που τα πράγματα είναι καλύτερα και περίοδοι που τα πράγματα είναι χειρότερα, και είναι σημαντικό να δώσετε την ευκαιρία στον εαυτό σας να επιστρέψει σε μία από αυτές τις καλύτερες περιόδους. Η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν είναι εύκολη, αλλά από τη στιγμή που είχατε τη δύναμη να το παραδεχθείτε και να λάβετε βοήθεια, θέλουμε να ελπίζουμε ότι θα μπορέσετε για άλλη μία φορά να βοηθήσετε τον εαυτό σας και να συνεχίσετε την προσπάθειά σας.