Ανοιχτή πρόσβαση στην ελληνική μετάφραση του εικονογραφημένου βιβλίου «Καλώς όρισες στη νέα σου ζωή»

Ζώντας με ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή

Από τον πρόλογο του επιστημονικού επιμελητή της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου Απελευθερωθείτε από την ΙΨΑΔ : Ξεπερνώντας την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΑΔ) με Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία (F. Challacombe, V. Bream & P. Salkovskis)

Η έκδοση της ελληνικής μετάφρασης του βιβλίου συμπίπτει με την πανδημία COVID-19 και αυτό μας δίνει τη δυνατότητα να κατανοήσουμε πώς είναι να ζεις με δύο συνηθισμένες μορφές της ΙΨΑΔ: τον τύπο μόλυνσης και τον τύπο πρόκλησης βλάβης. Στην ΙΨΑΔ μόλυνσης το άτομο νιώθει υπεύθυνο για το αν θα μολύνει τον εαυτό του, ενώ στην ΙΨΑΔ πρόκλησης βλάβης για το αν, από δική του αμέλεια, θα μολύνει τους άλλους.

Λόγω της πανδημίας, οι υγειονομικές αρχές μάς υποδεικνύουν να ακολουθήσουμε συμπεριφορές που μέχρι πρόσφατα θα ήταν τυπικές για κάποιον που πάσχει από ΙΨΑΔ μόλυνσης του εαυτού ή των άλλων, όπως το να αποφεύγουμε την επαφή με άλλα άτομα, να πλένουμε σχολαστικά τα χέρια μας, να μην ακουμπάμε πράγματα που θα πιάσει κάποιο αγαπημένο μας πρόσωπο, να απολυμαίνουμε τα ψώνια μας και να καθαρίζουμε τις συσκευασίες των τροφίμων… Ταυτόχρονα, ακόμη κι αν ακολουθούμε κατά γράμμα όλες τις παραπάνω οδηγίες, συνεχίζουμε να μην είμαστε σίγουροι για το αν είμαστε προστατευμένοι από το ενδεχόμενο μόλυνσης. Τις κάναμε σωστά; Προσέξαμε όσο έπρεπε; Μήπως ξεχαστήκαμε κάποια στιγμή και φέραμε τα χέρια στο πρόσωπό μας; Ακριβώς όπως συμβαίνει στην ΙΨΑΔ, είμαστε γεμάτοι αμφιβολία και αναζητούμε μάταια το ανέφικτο αίσθημα του απόλυτου ελέγχου και της απόλυτης ασφάλειας.

Ο παράλογος φόβος της μόλυνσης που χαρακτηρίζει αυτόν τον τύπο της διαταραχής μοιάζει να είναι πια ένας λογικός φόβος, αλλά σε αυτό ακριβώς βασίζεται η διάκριση μεταξύ της ΙΨΑΔ και της αντιμετώπισης ενός πραγματικού προβλήματος. Το να μας προκαλεί άγχος ένας θανατηφόρος ιός είναι πολύ διαφορετικό από το να έχουμε το ίδιο άγχος χωρίς τον ιό· στην πρώτη περίπτωση το άγχος μας πηγάζει από την πραγματικότητα και είναι χρήσιμο, ενώ στη δεύτερη προέρχεται από την ΙΨΑΔ και είναι απλώς βασανιστικό. Το βίωμα είναι κοινό και στις δύο περιπτώσεις (άγχος και αμφιβολία, αίσθημα ευθύνης για την ασφάλεια του εαυτού μας και των άλλων), αλλά σημασία δεν έχει μόνο το τι νιώθουμε και τι περνάει από το μυαλό μας, αλλά κυρίως το τι κάνουμε.

Το να μας απασχολεί το ενδεχόμενο μόλυνσης ή πρόκλησης βλάβης στους άλλους και το να νιώθουμε βαθιά επιθυμία για πλήρη ασφάλεια είναι απολύτως ανθρώπινο και πρέπει να αποδεχθούμε ότι στην παρούσα συγκυρία οι σκέψεις αυτές τροφοδοτούνται καθημερινά. Σίγουρα μπορεί κανείς να προσπαθήσει να τις περιορίσει μειώνοντας τον χρόνο ενασχόλησης με την ειδησεογραφία γύρω από την πανδημία, εμπλεκόμενος σε δραστηριότητες που τον αποσπούν και λαμβάνοντας ενημέρωση μόνο από αξιόπιστες πηγές. Ωστόσο, η συνεχής και επίμονη προσπάθεια να απαλείψουμε αυτές τις σκέψεις είναι που γεννά την ΙΨΑΔ. Η προσπάθειά μας να τις διώξουμε μέσω άσκησης ελέγχου στον εαυτό μας και στο περιβάλλον μας δεν είναι η λύση, αλλά το πρόβλημα.

Αυτό που δείχνει να λειτουργεί καλύτερα είναι να προσπαθούμε να αναγνωρίζουμε τις επαναλαμβανόμενες σκέψεις που μας προκαλούν άγχος και αβεβαιότητα, να αποδεχθούμε την ύπαρξή τους στο πλαίσιο της ανθρώπινης φύσης μας και στη συνέχεια να πάρουμε απόσταση από αυτές χωρίς να επιτρέπουμε να καθορίζουν τη συμπεριφορά μας. Το να ακολουθούμε τις οδηγίες υγιεινής των ειδικών είναι κάτι που το επιβάλλει η πραγματικότητα και προφανώς προάγει την ασφάλειά μας. Η ΙΨΑΔ, όμως, μπορεί να μας λέει ότι δεν αρκούν οι υποδείξεις των ειδικών και ότι όσο περισσότερο προσέχουμε, τόσο το καλύτερο. Γιατί να πλένουμε τα χέρια μας για 20 δευτερόλεπτα και όχι για 5 λεπτά; Ως αποτέλεσμα, καταλήγουμε να ασχολούμαστε μόνο με την υγιεινή αγνοώντας τις υπόλοιπες όψεις της ζωής μας (αλλά και της αντιμετώπισης της πανδημίας). Άλλες φορές η ΙΨΑΔ μπορεί να μας οδηγήσει σε συμπεριφορές που δεν σχετίζονται με την υγιεινή, αλλά έχουν «μαγικό» χαρακτήρα, όπως το να επαναλαμβάνουμε από μέσα μας ότι «όλα θα πάνε καλά» ή να φοράμε τα «τυχερά» μας παπούτσια για να διώξουμε «το κακό». Σε κάθε περίπτωση, η ΙΨΑΔ μάς απομακρύνει και από την κατανόηση ότι δεν υπάρχει τέλεια-απόλυτη προστασία, θέτοντας ανέφικτα κριτήρια και εμπλέκοντάς μας σε διαδικασίες που δεν έχουν τέλος. Τα χέρια μας δεν είναι καθαρά αν τα πλύνουμε σχολαστικά για 20 δευτερόλεπτα ή έστω για 5 λεπτά, αλλά όταν «νιώσουμε» ότι είναι καθαρά. Με αυτόν τον τρόπο η ΙΨΑΔ μάς εμποδίζει να αισθανθούμε καλά με όσα είμαστε σε θέση να κάνουμε και στον βαθμό που μπορούμε να τα επιτύχουμε, δείχνοντας συμπόνια στον εαυτό μας που βρίσκεται μπροστά σε μια πρωτοφανή πανδημία.

Αν πάσχετε από ΙΨΑΔ μόλυνσης, μπορεί να μοιάζει σαν η πανδημία να σας «δικαιώνει». Αυτό το βιβλίο θα σας βοηθήσει να διακρίνετε τι επιβάλλει η πραγματικότητα από το τι σας προτρέπει να κάνετε η ΙΨΑΔ. Αν βρίσκεστε ήδη σε θεραπεία, μπορεί να απαιτηθούν προσαρμογές. Για παράδειγμα, δεν είναι πια καλή ιδέα να εκτεθείτε σε κοινωνική συναναστροφή με πολύ κόσμο χωρίς προφυλάξεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ΙΨΑΔ είχε δίκιο, αλλά ότι η πραγματικότητα άλλαξε και είναι ωφέλιμο η συμπεριφορά μας να δεσμεύεται από αυτό που συμβαίνει γύρω μας. Η ΙΨΑΔ προσπαθεί να μας επιβάλει τη δική της πραγματικότητα και έχει παρατηρηθεί ότι, όταν υπάρχει ΙΨΑΔ άλλου τύπου (π.χ. ενασχόληση με απαράδεκτες παρορμήσεις), οι πάσχοντες κατακλύζονται από τόσο άγχος σχετικά με τη διαταραχή που δεν τους απασχολεί ιδιαίτερα η πανδημία γύρω τους. Αν αντιμετωπίζετε ΙΨΑΔ μόλυνσης του εαυτού ή των άλλων, είναι πιθανό η πανδημία να σας επηρεάζει αρνητικά, θολώνοντας αυτή ακριβώς τη διάκριση, και θα πρέπει να δείξετε κατανόηση στον εαυτό σας που ίσως δεν κάνει όσο γρήγορα βήματα θα θέλατε στον δρόμο προς την απελευθέρωση από το πρόβλημα.

mask

Μέτρα πρόληψης COVID19: Από τη συμμόρφωση στην προσήλωση

Γιάννης Χρυσόπουλος, Msc
Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συμπεριφοράς

Κατά το διάστημα της περιβόητης πλέον «καραντίνας» κληθήκαμε να συμμορφωθούμε στη σχετικά απλή οδηγία των λοιμωξιολόγων «Μένουμε σπίτι!».

Το τρέχον διάστημα, αντίθετα, καλούμαστε να ακολουθήσουμε μία αρκετά περίπλοκη οδηγία, βάση της οποία μπορούμε να πηγαίνουμε όπου θέλουμε, φτάνει να τηρούμε μία σειρά από προληπτικές συμπεριφορές όπως κανόνες υγιεινής, συγκεκριμένες αποστάσεις μεταξύ μας ή να φοράμε μάσκα σε δημόσιους χώρους. Καθώς η πορεία της επιδημίας βρίσκεται εκ νέου σε ανοδική πορεία, για να τηρήσουμε τη νέα οδηγία και να «Μείνουμε Ασφαλείς!», είναι ίσως περισσότερο σημαντικό από ποτέ να οδηγηθούμε από την απλή συμμόρφωση στην ενεργή προσήλωση στους νέους αυτούς κανόνες.

Πως μπορούμε όμως να βοηθήσουμε τον εαυτό μας να μείνει ασφαλής;

Προσήλωση έναντι Συμμόρφωσης

Στην επιστημονική βιβλιογραφία, διαχρονικά, οι όροι «συμμόρφωση» (“compliance”) και «προσήλωση» (“adherence”) στην ιατρική οδηγία, έχουν χρησιμοποιηθεί αδιαφοροποίητα, προκειμένου να περιγράψουν τη στάση των ατόμων απέναντι στην υιοθέτηση συμπεριφορών ικανών να προστατέψουν και να προάγουν την υγεία. Ο όρος όμως «συμμόρφωση», έχει κριθεί ως προβληματικός, δεδομένης της σύνδεσής του με υπακοή στην εξουσία και του συσχετισμού του με έννοιες όπως «αντίσταση» ή «άρνηση». Το παρόν, έχει φέρει ως συνέπεια, ότι όταν δεν τηρούνται οι κανόνες, στιγματίζεται το ίδιο το άτομο που καλείται να ανταπεξέλθει σε αυτούς.

Αντίθετα, ο όρος «προσήλωση» υποδηλώνει την συνειδητή αποδοχή, και ενεργή συμφωνία του ατόμου με τις συστάσεις και περιλαμβάνει πλήθος πιθανών συμπεριφορών που προάγουν την υγεία. Ορισμένα παραδείγματα τέτοιων συμπεριφορών είναι: η έγκαιρη αναζήτηση ιατρικής πληροφορίας και φροντίδας, ο εμβολιασμός, η ορθή και συνεπής λήψη φαρμάκων, η συνέπεια στους προληπτικούς ελέγχους, η τήρηση της προσωπικής υγιεινής, ή η διατήρηση επαρκών επιπέδων φυσικής δραστηριότητας. Έτσι σήμερα, ο όρος «προσήλωση» ορίζεται ως «ο βαθμός στον οποίο η συμπεριφορά ενός ατόμου, ανταποκρίνεται στις συστάσεις που έχουν συμφωνηθεί» για την προστασία και την προαγωγή της υγείας του.

Περαιτέρω, έχει αποδειχθεί ότι το φαινόμενο της ελλιπούς συμμόρφωσης στις ιατρικές οδηγίες είναι πολυπαραγοντικό και δεν πέφτει το βάρος μονάχα στο άτομο που πρέπει να υιοθετήσει τους νέους κανόνες. Συγκεκριμένα στη δημιουργία και έκταση του φαινομένου συμμετέχουν ταυτόχρονα:

  • χαρακτηριστικά του συστήματος υγείας, όπως η επάρκεια του δικτύου υπηρεσιών και του δικτύου διανομής αγαθών υγιεινής
  • χαρακτηριστικά της πάθησης, όπως η σοβαρότητα της, η πιθανότητα μετάδοσης της, το εάν οδηγεί σε αναπηρία ή το εάν συνδέεται με θνησιμότητα
  • χαρακτηριστικά των κανόνων που πρέπει να υιοθετηθούν, όπως η πολυπλοκότητα τους, η διάρκεια και το κόστος τήρησής τους, καθώς και η αποτελεσματικότητά τους
  • κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες, όπως η φτώχεια ή το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο, καθώς και στερεότυπα σε σχέση με τη νόσο ή τα μέτρα, αλλά και το κατά πόσο η τήρηση των νέων κανόνων φέρνει οικονομικές δυσχέρειες, βάλλει το ατομικό εισόδημα ή το επίπεδο ποιοτικής διαβίωσης
  • παράγοντες σχετικοί με το άτομο που πρέπει να ακολουθήσει τους κανόνες, όπως οι γνώσεις του, οι στάσεις και οι πεποιθήσεις του, το κίνητρο του, καθώς και το κατά πόσο αισθάνεται ικανό να υιοθετήσει νέες στάσεις ζωής

Τέλος, είναι πλέον κατανοητό ότι η συμμόρφωση στις ιατρικές οδηγίες δεν είναι σταθερή, αλλά εμφανίζει διακυμάνσεις στο ίδιο άτομο στην πάροδο του χρόνου, ειδικά όταν οι απαιτούμενοι κανόνες πρέπει να τηρούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα. Κοινώς, από το να χαρακτηρίζουμε έναν άνθρωπο ως «μη συμμορφούμενο» ή «μη συνεργαζόμενο», είναι προτιμότερο να περιγράφουμε την ίδια την στάση του κατά την εκάστοτε χρονική στιγμή, λαμβάνοντας υπόψη μάλιστα τους παράγοντες που το διευκολύνουν ή το εμποδίζουν να υιοθετήσει την επιθυμητή συμπεριφορά. Άλλωστε εάν ένα άτομο εμποδίζεται να τηρήσει τους κανόνες – είτε από ιδιοσυγρασιακούς, είτε από περιβαλλοντικούς παράγοντες – χρειάζεται περισσότερο την υποστήριξή μας, παρά το κατηγορώ μας.

Η Γνωσιακή – Συμπεριφοριστική Θεραπεία (ΓΣΘ) έχει αναπτύξει τεχνικές ικανές να εμπλέξουν το άτομο ενεργά στην υιοθέτηση νέων και αποτελεσματικών συνηθειών, άρα να δημιουργήσουν προσήλωση – κι όχι απλή συμμόρφωση – σε αυτές, η οποία να διαρκεί σε βάθος χρόνου. Ειδικά, οι εφαρμογές της ΓΣΘ στις χρόνιες ψυχικές διαταραχές, έχουν μελετήσει το φαινόμενο εις βάθος και ένας από τους λόγους που κρίνονται σήμερα ιδιαίτερα αποτελεσματικές, είναι ακριβώς το γεγονός ότι αυξάνουν την προσήλωση, σε όποιες απαιτήσεις καλούνται να ανταπεξέλθουν τα άτομα. Δανειζόμενοι τα πορίσματα της ΓΣΘ – με τις κατάλληλες φυσικά προσαρμογές – μπορούμε να πλοηγηθούμε ώστε να «Μείνουμε Ασφαλείς!».

Συνήθεις σκέψεις και στάσεις που εμποδίζουν την προσήλωση

«Δεν κινδυνεύω. Ο Covid δεν είναι πιο θανατηφόρος από τη γρίπη. Δεν θα κολλήσω».

Ενημερώσου. Δες τα γεγονότα, όχι τις γνώμες, αλλά τα γεγονότα. Σκέψεις που υποτιμούν τον κίνδυνο ισοδυναμούν με μερική άρνηση της κατάστασης και υποδεικνύουν ότι η νόσος δεν γίνεται αντιληπτή ως σοβαρή. Σε αυτήν την περίπτωση κρίνουμε ότι τα μέτρα δεν χρειάζονται ή είναι υπερβολικά. Καθώς η αποδοχή και η άρνηση είναι τα δύο άκρα του ίδιου συνεχούς, η στοχευμένη και συστηματική παροχή ενημέρωσης για την επικινδυνότητα, για τους τρόπους μετάδοσης και για τους τρόπους προφύλαξης είναι ικανή να μας διευκολύνει στη μετάβαση προς την αποδοχή, άρα και στην υιοθέτηση των κανόνων. Τα ίδια τα γεγονότα πάλι μπορούν να μας βοηθήσουν να διορθώσουμε πιθανή υπερεκτίμηση του κινδύνου, οδηγώντας μας σε μία ρεαλιστική στάση. Καθώς τα γεγονότα συχνά μπορεί να μας είναι δυσνόητα, δεν έχουμε παρά να ζητήσουμε οδηγίες από τον οικογενειακό γιατρό μας, κι αυτός να μας βοηθήσει να εξατομικεύσουμε το βαθμό επικινδυνότητας στην περίπτωσή μας και στην περίπτωση των οικείων μας.

«Δεν επιθυμώ να ελέγχομαι ή να περιορίζομαι από κανόνες και νόμους», «Τα μέτρα παραβιάζουν τις ατομικές μας ελευθερίες», «Τα μέτρα είναι αντίθετα στις προτιμήσεις μου, στις συνήθειές μου και τα πιστεύω μου»

Τέτοιες σκέψεις προκαλούν δυσφορία, καθώς αισθανόμαστε ότι τα μέτρα μας στερούν σημαντικές μας αξίες, ότι αξιοποιούνται κακόβουλα από τρίτους, ή ότι επιφέρουν ανεπιθύμητες αλλαγές στην καθημερινότητα μας. Η στάση μας αυτή μάλιστα συχνά παρερμηνεύεται από τους άλλους ως απείθεια ή άγνοια, αντί για επιλογή. Σε περιπτώσεις που υιοθετούμε τέτοιες απόψεις, αξίζει να συγκρίνουμε τα διαθέσιμα δεδομένα υπέρ και κατά της τήρησης των μέτρων. Η σύγκριση αυτή είναι ικανή συχνά να μας οδηγήσει στη λήψη μίας κοινά αποδεκτής απόφασης, που ναι μεν σέβεται τα μέτρα, αλλά και τις ελευθερίες ή τις προτιμήσεις μας. Έχουμε επίσης να δοκιμάσουμε την ευελιξία μας, με τέτοιους τρόπους που να σεβόμαστε τόσο τα πιστεύω μας, όσο και τους κανόνες. Σε περιπτώσεις που τα «κατά» είναι πολλά, τότε μπορεί να αλλάξει η στάση μας ή έστω να δεχτούμε να προτάξουμε τη μία αξία έναντι μίας άλλης προσωρινά. Άλλωστε οι άνθρωποι διατηρούμε πολλές αξίες και ιδανικά ταυτόχρονα, όπως η διαφύλαξη της υγείας, η ασφάλεια ή η ελευθερία, και έχουμε ένα βρούμε έναν κοινό τόπο διαλόγου μεταξύ τους.

«Ο τάδε ενώ φορούσε μάσκα βρέθηκε θετικός στον ιό», «Δεν αντέχω τη μάσκα πάνω από δύο λεπτά, δεν μπορώ να ανασάνω»

Αρνητικές εμπειρίες από την τήρηση των μέτρων, αναφορές αναποτελεσματικότητάς τους, καθώς και μαρτυρίες συγγενών, φίλων ή συμπολιτών μας να έχουν υποστεί αρνητικές συνέπειες, μας οδηγούν στο συμπέρασμα να θεωρούμε ότι οι κακές αυτές εμπειρίες θα επαναληφθούν και θα συμβούν και σε εμάς. Στην περίπτωση αυτή ανάγουμε ένα ή δύο μεμονωμένα περιστατικά σε απόλυτο κανόνα, ενώ παράλληλα υποτιμούμε τα πιθανά οφέλη από την τήρηση των μέτρων. Αντί να σκεφτούμε «ο τάδε ενώ φορούσε μάσκα νόσησε», έχουμε να αναρωτηθούμε «σε τι ποσοστό μας προφυλάσσει η μάσκα;». Άλλωστε κανένα μέτρο δεν μπορεί να παράσχει πλήρη προφύλαξη. Η εστίαση όμως στο προσδοκώμενο όφελος από την προσήλωση μας στα μέτρα, είναι ικανή να αυξήσει την ανοχή και την προσήλωσή μας σε αυτά.

«Ξέρω να προστατευτώ»

Οι άνθρωποι αισθανόμαστε σίγουροι για αυτά που ξέρουμε, αγνοώντας τα όσα δεν ξέρουμε. Δεν έχουμε παρά να αναζητήσουμε δεδομένα από επίσημες πηγές για τους τρόπους μετάδοσης των ιών, για το πώς φοράμε μία μάσκα, πώς την πλένουμε ή για το πώς βγάζουμε ένα γάντι. Το χειρότερο που μπορεί να συμβεί είναι να επαληθεύσουμε τα όσα ήδη ξέρουμε. Παρόλα αυτά, τις περισσότερες φορές, στη θέα νέων δεδομένων, μένουμε έκπληκτοι από την άγνοιά μας.

Το οικονομικό κόστος των μέτρων είναι υψηλό

Είναι αλήθεια πως τα μέτρα πάντα έρχονται με συγκεκριμένη οικονομική επιβάρυνση. Εάν το κόστος είναι δυσβάσταχτο υπάρχει η περίπτωση, αν και ενήμεροι για τους κινδύνους, να οδηγηθούμε στην πλημμελή τήρηση τους. Για το λόγο αυτό είναι σημαντικό το κράτος να συμβάλλει μέσω της δωρεάν διανομής των απαιτούμενων υλικών, όπου χρειάζεται, και της ενίσχυσης των επιχειρήσεων που για να λειτουργήσουν χρειάζεται να δαπανήσουν πολλά χρήματα για την τήρηση των μέτρων. Σε συνδυασμό όμως με την όποια κρατική παρέμβαση μπορούμε, να εξαντλήσουμε την ευρηματικότητά μας αναζητώντας οικονομικούς τρόπους προσήλωσής μας στους κανόνες, όπως η χρήση αυτοσχέδιας μάσκας ή της διεύρυνσης της τηλε-εργασίας και των ηλεκτρονικών αγορών.

Κράτα το απλό!

Ένας άλλος συνηθισμένος λόγος που δυσκολευόμαστε να τηρήσουμε τέτοιου χαρακτήρα μέτρα είναι ότι τα ξεχνάμε ή συναντάμε εμπόδια λόγω ελλιπούς οργάνωσης. Καθώς οι άνθρωποι είμαστε «πλάσματα της συνήθειας» χρειάζεται για ένα χρονικό διάστημα να υποβοηθήσουμε τη δημιουργία νέων συνηθειών, έως ότου και αυτές με τη σειρά τους να εγκαθιδρυθούν. Στην περίπτωση αυτή, μπορούν να βοηθήσουν:

Οπτικά ερεθίσματα: Τα σημάδια, οι πινακίδες ή οι προειδοποιήσεις κατά την είσοδό σε ένα χώρο ή εντός αυτού, είναι ιδιαίτερα βοηθητικά, ειδικά για χώρους δημόσιας χρήσης, όπως για ένα κατάστημα ή για έναν χώρο εργασίας. Εκεί είναι ικανά να βοηθήσουν όλους μας να θυμηθούμε τι πρέπει να κάνουμε εισερχόμενοι στον χώρο, όπως να βάλουμε μάσκα, αντισηπτικό ή να τηρήσουμε το μέγιστο αριθμό ατόμων που μπορεί να φιλοξενήσει ο χώρος με ασφάλεια.

Από την άλλη πλευρά δεν συνίσταται η χρήση οπτικών υπενθυμίσεων στο σπίτι ή σε ιδιωτικούς χώρους που χρησιμοποιούμε μόνο εμείς και οι οικείοι μας. Εκεί η θέα της ταμπέλας, θα διατηρεί την αίσθηση κινδύνου και θα συντηρεί το στρες σε υψηλά επίπεδα ή θα μας εξοικειώσει τόσο με το ερέθισμα που στο τέλος θα το αγνοούμε.

Αξιοποιώντας τις παλιές συνήθειες για την υιοθέτηση των νέων: Είναι πάντα βοηθητικό να «χτίσουμε» τις νέες συνήθειες πάνω σε παλιές. Με τον τρόπο αυτό μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα εξατομικευμένο σύστημα υπενθυμίσεων, ώστε να εξασφαλίσουμε την ορθή τήρηση των μέτρων, άρα και την ασφάλειά μας. Παραδείγματος χάριν:

  • μπορούμε να τοποθετήσουμε ένα μπουκαλάκι αντισηπτικό δίπλα στο σαπούνι για τα χέρια. Η εγγύτητά τους θα μας υπενθυμίζει να βάζουμε αντισηπτικό όποτε χρειάζεται (πχ κατά την είσοδό μας στο σπίτι από εξωτερικό χώρο)
  • πόσες φορές ξεχάσαμε τα κλειδιά μας, το πορτοφόλι μας ή τα γυαλιά ηλίου, μέχρι που βρήκαμε μία σταθερή θέση να τα βάζουμε ώστε να εξασφαλίζουμε ότι πάντα θα τα παίρνουμε μαζί μας; Δεν έχουμε παρά να τοποθετήσουμε μαζί τους μία μάσκα κι ένα αντισηπτικό, έτσι δεν θα τα ξεχνάμε ποτέ
  • έχεις αφήσει στο ντουλαπάκι του αυτοκινήτου έναν εξτρά αναπτήρα για την περίπτωση που χάσεις αυτόν που χρησιμοποιείς; έχεις αφήσει λίγα χρήματα στην εσωτερική τσέπη του παλτού σου για περίπτωση ανάγκης; Εάν ναι, αυτό είναι ένα καλό μέρος να τοποθετήσεις μία εξτρά μάσκα

Για να καταρτίσουμε ένα ολοκληρωμένο και εξατομικευμένο πλάνο προσήλωσης στην εφαρμογή των μέτρων, μπορούμε να ακολουθήσουμε – νοερά ή γραπτά – τα παρακάτω βήματα:

Βήμα 1ο: να αναλογιστούμε όλα τα εμπόδια που εντοπίσαμε κατά την προσπάθεια εφαρμογής των μέτρων. Το βήμα αυτό θα μπορούσε να γίνει διακριτά για το χώρο του σπιτιού, της δουλείας, των εξωτερικών μας υποχρεώσεων ή συνηθειών, καθώς και κάθε άλλου πιθανού χώρου που επισκεπτόμαστε.

Βήμα 2ο: να σκεφτούμε πολλές πιθανές λύσεις. Οι άνθρωποι συνήθως επιλέγουμε την πρώτη λύση που μας έρχεται στο μυαλό, στερούμενοι της ευκαιρίας να σκεφτούμε κάτι καλύτερο την αμέσως επόμενη στιγμή ή να οδηγηθούμε σε ένα συνδυασμό λύσεων που θα μας δώσει μία ολοκληρωμένη απάντηση στο πρόβλημά μας. Σε περίπτωση που δεν βρίσκουμε κατάλληλες λύσεις, μπορούμε πάντα να ρωτήσουμε τι κάνουν άλλα άτομα στις αντίστοιχες περιστάσεις. Κάτι που δούλεψε για κάποιον άλλον, μπορεί να δουλέψει και για εμάς.

Βήμα 3ο: να διαλέξουμε μία λύση και να την δοκιμάσουμε στην πράξη

Βήμα 4ο: να κάνουμε διορθώσεις ή προσθήκες, όπου εμφανίστηκαν περαιτέρω εμπόδια ή όπου οι λύσεις που επιλέχθηκαν κρίθηκαν εντέλει αναποτελεσματικές

Διεκδικητική Συμπεριφορά

Ένας τελευταίος λόγος μη προσήλωσης στα μέτρα αφορά τις συμπεριφορές άλλων ατόμων, είτε τα άτομα αυτά είναι συγγενείς μας, φίλοι μας, συνάδελφοι ή απλά συμπολίτες μας, που χρειάζεται να συγχρωτιζόμαστε στους ίδιους χώρους. Οι συμπεριφορές αυτές συνήθως περιλαμβάνουν τη μη βοηθητική στάση των άλλων ατόμων απέναντι στην ανάγκη προφύλαξης, αλλά και το κατά πόσο τηρούν οι ίδιοι τα μέτρα.

Σε περιπτώσεις που κάποιου η συμπεριφορά μας φέρνει σε κίνδυνο ή μας εμποδίζει από το να τηρήσουμε εμείς τα μέτρα, είναι σημαντικό να θυμόμαστε πως στη πλειοψηφία των περιπτώσεων η ευγένεια – όπως το να του ζητήσουμε να κρατήσει τις απαραίτητες αποστάσεις – μπορεί να μας φέρει τα επιθυμητά αποτελέσματα πιο εύκολα και πιο γρήγορα σε ένα κλίμα αμοιβαίου σεβασμού. Εάν παρόλα αυτά δεν λειτουργήσει η ευγένεια, η ενδυνάμωση μας να οριοθετήσουμε αυτές τις συμπεριφορές και η άσκηση στη διεκδικητικότητα μπορεί να μας βοηθήσει στις πιο δύσκολες των περιπτώσεων. Τις ελάχιστες φορές που το άλλο άτομο θα αντιδράσει επιθετικά στο δίκαιο αίτημά μας, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι μπορούμε να ελέγξουμε μόνο τη δική μας συμπεριφορά, επομένως είναι ανώφελο να προσπαθήσουμε να ελέγξουμε τη συμπεριφορά του άλλου, κι έτσι να αποφύγουμε την κλιμάκωση της έντασης.

Συμπερασματικά

Η ενεργή προσήλωση στους νέους αυτούς κανόνες είναι έργο δύσκολο και πολυεπίπεδο. Οι ηθικολογίες μάλιστα περί «ατομικής ευθύνης» διχάζουν, ενώ παράλληλα δείχνουν μία επιφανειακή κατανόηση του φαινομένου. Καθώς όμως πολλοί από αυτούς τους κανόνες – άλλοτε εντονότερα και άλλοτε ασθενέστερα – έχουν έρθει για να μείνουν επί μακρόν, η ευρεία εμπέδωσή τους θα είναι ιδιαίτερα βοηθητική. Η προσήλωση άλλωστε μπορεί να επιτευχθεί μονάχα από το συνδυασμό της ανάληψης της ευθύνης της Πολιτείας, της ευθύνης του εκάστοτε οργανισμού και της ατομικής παρότρυνσης. Από εκεί και πέρα, όσον αφορά τον καθένας μας, αντί να μένουμε στο «αυτά δεν γίνονται», ας θυμόμαστε πως ο άνθρωπος είναι ένα προσαρμοστικό ον, άρα έχει όλα τα απαραίτητα εφόδια να κάνει σημαντικές αλλαγές στην καθημερινότητα του και να διαμορφώσει νέες συνήθειες, φτάνει να τις μεθοδεύσει σωστά και να υποστηρίζεται στην προσπάθεια αυτή.

Βιβλιογραφία:

Miller, W.R, Rollnick, S. (2010). Κινητοποιητική Συνέντευξη. Προετοιμάζοντας ανθρώπους για αλλαγή. Αθήνα: Ιατρικές εκδόσεις Λίτσας.

WHO (2003). Adherence to long-term therapies: Evidence for action. Geneva: World Health Organization

Wright, J. H., Turkington, D., Kingdon, D. G., & Basco, M. R. (2009). Chapter 12: Promoting Adherence. Στο Cognitive-Behavior Therapy for Severe Mental Illness: An illustrated guide (σσ. 273-292). Washington, DC: American Psychiatric Publishing, Inc.

agxos

Εξετάσεις σε καιρό πανδημίας

Μακρή Αθανασία, MSc
Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συμπεριφοράς

Ενόψει των Πανελληνίων εξετάσεων έρχεται πάλι στο προσκήνιο το άγχος και ο φόβος αποτυχίας. Πρόκειται για συναισθήματα που οι νέοι πρέπει να διαχειριστούν ώστε να μην επηρεαστεί η απόδοση τους. Φέτος, εξαιτίας της πανδημίας του COVID-19, μπορεί ο χρόνος προετοιμασίας των νέων να ήταν περισσότερος, οι συνθήκες όμως υπό τις οποίες έλαβε χώρα ήταν πρωτόγνωρες. Το κλείσιμο των σχολείων, ο εγκλεισμός στο σπίτι, η διδασκαλία εξ αποστάσεως, οι συναναστροφές, οι δραστηριότητες και όλες οι εμπειρίες που έπρεπε να στερηθούν άλλαξαν πολύ την καθημερινότητά τους και μπορεί να προκάλεσαν δυσκολίες σε κοινωνικό και συναισθηματικό επίπεδο. Με την αβεβαιότητα και το φόβο να διακατέχει ακόμα την κοινωνία είναι πιθανό οι νέοι να αισθάνονται πιεσμένοι που θα πρέπει, σε αυτήν την δύσκολη περίοδο που διανεύουμε, να ανταποκριθούν επαρκώς στις επερχόμενες εξετάσεις.

Το άγχος εξετάσεων
Πολλοί άνθρωποι βιώνουν άγχος πριν από μια εξέταση. Στην πραγματικότητα, το άγχος μπορεί να βοηθήσει ώστε να αποδώσει κανείς. Το μέτριο άγχος, όχι σπάνια, επισπεύδει και συντονίζει την προσπάθειά μας σε οποιοδήποτε τομέα της ζωής μας. Ιδίως κατά την προετοιμασία μας για τις όποιες εξετάσεις, το άγχος μας “προσγειώνει” στο διάβασμα και ενισχύει την αποφασιστικότητα μας, ώστε να προσπαθήσουμε υπεύθυνα και να μην επιτρέπουμε σε τυχαίους παράγοντες να καθορίζουν την επιτυχία ή αποτυχία μας. Ωστόσο, όταν αυτό το άγχος γίνει τόσο έντονο που εμποδίζει την απόδοση στην εξέταση, τότε ορίζεται ως άγχος εξετάσεων.

Τα συμπτώματα ποικίλουν από ήπια σε πολύ σοβαρά. Κάποιοι νέοι βιώνουν ήπια συμπτώματα και πηγαίνουν καλά στις εξετάσεις. Άλλοι σχεδόν δυσλειτουργούν από το άγχος, αποτυγχάνουν στην εξέταση ή βιώνουν κρίση πανικού πριν ή κατά τη διάρκεια της εξέτασης.

Πρόκειται για ένα συνδυασμό μιας σωματικής υπερ-διέργεσης, έντασης και σωματικών συμπτωμάτων, μαζί με την ανησυχία, το φόβο, το φόβο αποτυχίας και της καταστροφοποίησης, τα οποία εμφανίζονται πριν ή κατά τη διάρκεια μιας διαδικασίας εξέτασης. Αυτό το άγχος δημιουργεί σημαντικά εμπόδια στην μάθηση και την απόδοση. Έχει φανεί ότι τα υψηλά επίπεδα συναισθηματικής δυσφορίας έχουν άμεση συσχέτιση με τη μειωμένη ακαδημαϊκή απόδοση και τα υψηλά ποσοστά εγκατάλειψης. Το άγχος εξετάσεων μπορεί να έχει ευρύτερες συνέπειες επηρεάζοντας αρνητικά την κοινωνική, συναισθηματική και συμπεριφορική ανάπτυξη του νέου καθώς και την αυτό-εικόνα του και την εικόνα του για το εκάστοτε ακαδημαϊκό πλαίσιο.

Σύμφωνα με την Αμερικάνικη Εταιρεία Άγχους και Κατάθλιψης τα συμπτώματα του άγχος εξετάσεων μπορεί να είναι σωματικά, συμπεριφορικά, γνωστικά και συναισθηματικά:

  • Σωματικά: ιδρώτας, τρέμουλο, ταχυκαρδία, στεγνό στόμα, λιποθυμία και ναυτία.
  • Γνωστικά και συμπεριφορικά: νευρικότητα ή αποφυγή των διαδικασιών εξέτασης. Σε κάποιες περιπτώσεις το άγχος μπορεί να είναι τόσο σοβαρό που οι νέοι παρατάνε το σχολείο ή τη σχολή φοίτησης για να αποφύγουν την πηγή του φόβου τους. Η χρήση ουσιών μπορεί να προκύψει ως μέσω αυτοβοήθειας έναντι του άγχους. Ο αρνητικός εσωτερικός διάλογος και η δυσκολία συγκέντρωσης είναι επίσης συμπτώματα.
  • Συναισθηματικά: θλίψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση, θυμός και ένα αίσθημα απόγνωσης. Οι νέοι πολλές φορές αισθάνονται ανίκανοι να αλλάξουν την κατάσταση και επιπλήττουν τον εαυτό τους για τα συμπτώματα και την χαμηλή απόδοσή τους στις εξετάσεις.

Τι είναι ο φόβος αποτυχίας;
Ο φόβος αποτυχίας, είναι ένα φαινόμενο που το συναντάμε αρκετά συχνά. Εκδηλώνεται τόσο σε νεαρά άτομα όσο και σε μεγαλύτερες ηλικίες. Οι μαθητές/τριες πολλές φορές θεωρούν ότι βρίσκονται σε ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα το οποίο δεν τους εφοδιάζει με τις κατάλληλες δεξιότητες αλλά αντίθετα, αποσκοπεί στο να τους εξετάζει και να τους αξιολογεί συνεχώς. Έτσι λοιπόν οι μαθητές βρίσκονται συχνά αντιμέτωποι με καταστάσεις όπως: εξετάσεις, εργασίες, προφορικές παρουσιάσεις κ.ά. Ως αποτέλεσμα, μπορεί να αισθάνονται άβολα, να είναι νευρικοί και βιώνουν συστηματικά μεγάλου βαθμού άγχους το οποίο βασίζεται σε μη λογικές εκτιμήσεις. Τα περισσότερα άτομα τα οποία παρουσιάζουν αυτή την μορφή άγχους σκέφτονται αρνητικά για τον εαυτό τους και τις επιδόσεις τους συγκριτικά με τους άλλους, προβλέπουν συχνότερα ατυχή γεγονότα, υπερεκτιμούν τα αρνητικά επακόλουθά των πράξεών τους και εμφανίζουν έλλειψη συγκέντρωσης στις εξετάσεις.

Φαίνεται να υπάρχουν δύο βασικοί τύποι όσον αφορά το φόβο αποτυχίας. Ο ένας τύπος εμφανίζει τελειοθηρία, ελπίζει και αγωνίζεται, αναλώνοντας πολύτιμο χρόνο στην προετοιμασία για την επίτευξη των στόχων του. Προσπαθεί να μειώσει το άγχος του μέσω της τελειομανίας και του ελέγχου των καταστάσεων και συχνά επιτυγχάνει καλά αποτελέσματα. Άτομα με αυτά τα χαρακτηριστικά συμπεριφοράς εμφανίζουν «ενεργητικό φόβο αποτυχίας». Ο άλλος τύπος αποφεύγει την αντιμετώπιση επώδυνων καταστάσεων και παραιτείται χωρίς αντίσταση. Αντί να μελετάει πηγαίνει βόλτες, βλέπει τηλεόραση, αναλύει την επικαιρότητα ή ονειροπολεί. Η μελέτη του συνήθως χαρακτηρίζεται επιπόλαιη, νωχελική και επιφανειακή. Άτομα με αυτά τα χαρακτηριστικά λέμε ότι παρουσιάζουν «παθητικό φόβο αποτυχίας».

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η επίδοση στις εξετάσεις δεν αντιπροσωπεύει την ικανότητά και την αξία του ατόμου αλλά την προσπάθεια που καταβάλει στην συγκεκριμένη περίσταση. Οι αρνητικές σκέψεις οδηγούν σε ένα φαύλο κύκλο αναπαραγωγής του άγχους, ενώ οι θετικές σκέψεις στηρίζουν ψυχολογικά το άτομο και εξασφαλίζουν τις καλύτερες προϋποθέσεις για τη δοκιμασία που θα ακολουθήσει. Τρίτοι παράγοντες, μη ελεγχόμενοι, μπορούν κάλλιστα να επηρεάσουν το αποτέλεσμα (π.χ. θόρυβος, σωματικός πόνος).

Τι μπορεί να κάνει κανείς για να προετοιμαστεί;

  • Χώρος εργασίας: καλό είναι να επιλέγεται πάντοτε ο ίδιος χώρος για μελέτη, με σταθερή θερμοκρασία. Στην επιφάνεια πρέπει να υπάρχουν μόνο αυτά που είναι απαραίτητα για το διάβασμα του συγκεκριμένου μαθήματος. Κατά τα διαλείμματα είναι καλό να γίνεται αλλαγή του χώρου.
  • Ώρες εργασίας: Είναι προτιμότερο να υπάρχουν προκαθορισμένες ώρες διαβάσματος. Κάθε αλλαγή συνήθειας απαιτεί και ανάλογο χρόνο προσαρμογής.
  • Προετοιμάζομαι: μελετάω για την εξέταση από νωρίς μέχρι να νιώσω άνετα με την ύλη. Θα μου ανεβάσει την αυτοπεποίθηση.
  • Αποβάλλω τις αρνητικές σκέψεις: Σκέψεις όπως «δεν μπορώ να το κάνω», «δεν είμαι τόσο καλός», «δεν μελέτησα αρκετά» καλό είναι να αντικαθίσταται με πιο θετικές, «μπορώ να το κάνω», «ξέρω την ύλη», «έχω μελετήσει σκληρά».
  • Σωματική ευεξία: Καλή διατροφή. Η κίνηση βοηθάει ως αντισταθμιστικός παράγοντας.
  • Κοιμάμαι καλά: Ο καλός ύπνος βοηθάει στη μνήμη και τη συγκέντρωση.
  • Παίρνω βαθιές αναπνοές: Η αργή εισπνοή και εκπνοή βοηθάει το σώμα να ηρεμήσει.
  • Αποφεύγω την παγίδα της τελειοθηρίας: Όλοι κάνουμε λάθη και αυτό είναι αποδεκτό. Το σημαντικό είναι να δώσει κανείς το καλύτερο που μπορεί.

Βασικές αρχές για την ψυχολογική αντιμετώπιση του φόβου των εξετάσεων:

  • Όσο πιο συχνά φαντάζομαι τις εξετάσεις, τόσο πιο οικείες μου γίνονται.
  • Ό,τι καταφέρνω στη φαντασία μου μπορώ να το αντιμετωπίσω ευκολότερα στην πραγματικότητα.

Στους νέους με άγχος και φόβο αποτυχίας είναι σημαντικό να δοθεί εγκαίρως δομημένη καθοδήγηση.

  • Στον Ψηφιακό Οδηγό Αυτοβοήθειας για Υποψήφιους Φοιτητές και Σπουδαστές (αναπτύχθηκε από το ΙΕΘΣ σε συνεργασία με τον ΕΟΠΠΕΠ) στη Θεματική Ενότητα «Φόβος Αποτυχίας» στις ενότητες Α και Β του Οδηγού (https://spoudazw.eoppep.gr/) μπορεί κανείς να αντλήσει πληροφορίες που θα τον βοηθήσουν να κατανοήσει καλύτερα τον φόβο αποτυχίας καθώς και πρακτικές συμβουλές.
  • Η Ελληνική Ψυχολογική Εταιρεία στην ιστοσελίδα της έχει ειδική ενότητα για την πανδημία COVID-19 με εξειδικευμένο υλικό για τους νέους (https://elpse.com/category/covid-19/).
  • Το ΙΕΘΣ έχει δημιουργήσει υλικό αυτοβοήθειας για παιδιά ώστε να μπορέσουν να διαχειριστούν αυτήν την δύσκολη περίοδο με στόχο να ενισχυθεί η αυτοϋπευθυνότητα και η αξιοποίηση εγγενών δυνάμεων για την επίλυση προβλημάτων και δημιουργικής διαμόρφωσης του περιβάλλοντος.

Ενδεικτικές πηγές:

Andrews, B., & Wilding, J. M. (2004). “The relation of depression and anxiety to life-stress and achievement in students”. British Journal of Psychology. 95 (4): 509–521.

Spielberger, C.D., Anton, W.D, & Bedell, J. “The nature and treatment of test anxiety.” In Zuckerman, Μ., & Spielberger, C.D (Eds.)(2015). Emotions and Anxiety: New Concepts, Methods, and Applications. London: Psychology Press.

Καλαντζή – Αζίζι, Α. (Επιμ) (1997). Ψυχολογική Συμβουλευτική Φοιτητών, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα.

Καλοσπύρος, Ν. (2005). Το Άγχος των Εξετάσεων και η Αντιμετώπισή του, Ανάβρυτα,
διαθέσιμο στο: http://lyk-peir-anavr.att.sch.gr/Lessons/08ADVISING/AdvisingforExams.pdf

Ρασιδάκη, Χ., & Σμ. Παντελή, Σ. (2012). Σχολείο και Εξετάσεις. Πατάκης.

Χατζηχρήστου, Χ. (2012) (Επιμ. Έκδ.). Διαχείριση Κρίσεων στη Σχολική Κοινότητα. Αθήνα: Τυπωθήτω.

Νόημα Ζωής και Πανδημία

Κατερίνα Αυγουστάκη, MSc
Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συμπεριφοράς

Η πρόσφατη πανδημία του COVID-19 αποτελεί για την πλειοψηφία των ανθρώπων μία πρωτόγνωρη κατάσταση. Αν και οι πανδημίες είναι κάτι, που ιστορικά έχουμε βιώσει ξανά τόσο ως ανθρώπινο γένος, όσο και ως δυτικός πολιτισμός, κανένας από εμάς δεν είχε στη διάρκεια της ζωής του κάποιο παρόμοιο βίωμα. Με την έννοια αυτή, συνήθειες, δραστηριότητες και ασχολίες, που μέχρι πριν λίγους μήνες θεωρούνταν «κανονικά» ή «αυτονόητα» (όπως το να πάμε στη δουλειά μας, να δούμε τους φίλους μας, να πάμε μία βόλτα ή μία εκδρομή), πλέον έχουν έχει διαφοροποιηθεί σημαντικά. Ανεξάρτητα από το πόσο αποτελεσματικά ο καθένας από εμάς μπορεί να διαχειριστεί αυτές τις αλλαγές και τις ανατροπές στην καθημερινότητά του και στον τρόπο που σκέφτεται για το μέλλον του, η συνθήκη στην οποία ζούμε, είναι μία συνθήκη στρεσογόνα. Πολύς λόγος έχει γίνει για τις συνέπειες του στρες στην καθημερινότητά μας, ώστε να μπορούμε ευκολότερα να τις αναγνωρίσουμε, να τις καταλάβουμε και να τις αντιμετωπίσουμε. Ωστόσο, έχει ίσως σημασία να εστιάσει κανείς λίγο περισσότερο στο τι είναι αυτό που δημιουργεί τόσο στρες και για ποιο λόγο.

Η απάντηση σ’ αυτή την ερώτηση είναι σχετικά εύκολη και εν πολλοίς περιέχεται στις παραπάνω διαπιστώσεις. Αφενός, τόσο η δική μας υγεία, όσο και των αγαπημένων μας ανθρώπων βρίσκεται σε κίνδυνο, τον οποίο δεν είμαστε πάντα σε θέση να αξιολογήσουμε με σαφήνεια και αφετέρου η καθημερινότητά μας έχει αλλάξει σημαντικά και κυρίως δεν μπορούμε να προβλέψουμε πώς θα εξελιχθεί η παρούσα κατάσταση και τι πρόκειται να ακολουθήσει μετά. Συνεπώς, τα ανωτέρω αποτελούν «ασυνέπειες» στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμασταν τη ζωή μας, την υγεία μας και τον κόσμο μέχρι το ξέσπασμα της πανδημίας. Οι «ασυνέπειες» αυτές, κλονίζουν το σύστημα απόδοσης νοήματος για τον κόσμο: Το σύστημα αυτό, βοηθάει τον καθένα από μας να αποδίδει νόημα σε αυτά που συμβαίνουν στη ζωή του και βάσει αυτού επιλέγει τις κατάλληλες στρατηγικές για τη διαχείρισή τους.

Τι είναι όμως αυτό το «σύστημα απόδοσης νοήματος» και πώς ακριβώς λειτουργεί;

Αφοού αντιληφθούμε ένα γεγονός, ο καθένας από μας το ερμηνεύει με συγκεκριμένο τρόπο και το κατανοεί βάσει των δικών του χαρακτηριστικών (εμπειριών, γνώσεων, απόψεων). Οι σκέψεις και τα συναισθήματα που έχει ο καθένας για την αξία και τη σημασία της ανθρώπινης ζωής γενικά οργανώνονται γύρω από τρεις άξονες:

  • Πεποιθήσεις: Ο τρόπος, που αντιλαμβάνεται κανείς τη λειτουργία του σύμπαντος, του κόσμου, της ζωής και της κοινωνίας. Περιλαμβάνονται, επίσης, πεποιθήσεις αναφορικά με την ταυτότητα και την προσωπικότητά μας καθώς και πεποιθήσεις αναφορικά με τη δικαιοσύνη και την ικανότητά μας να ασκούμε έλεγχο στη ζωή μας. Τέλος, στην κατηγορία αυτή εντάσσεται η αντίληψη μας για το Θεό, τη θρησκευτικότητα, την πνευματικότητα και την πίστη.
  • Στόχοι: Αναφέρονται στις καταστάσεις αυτές που προσπαθούμε να επιτύχουμε στη ζωή μας και στον τρόπο που επιθυμούμε να εξελιχθούμε ως άτομα
  • Υποκειμενική αίσθηση νοήματος: είναι η αίσθηση του σκοπού που ο καθένας από εμάς θεωρεί ότι έχει στη ζωή του.

Στους τρεις αυτούς άξονες οργανώνονται και οι πιο ειδικές σκέψεις και συναισθήματα του καθενός μας αναφορικά με τη δική του τη ζωή και τον τρόπο που θέλει να τη ζήσει. Πέρα από αυτό το γενικό πλαίσιο, όμως, ο καθένας από μας καλείται καθημερινά να αποδώσει νόημα σε διάφορες καταστάσεις της ζωής του. Με την έννοια αυτή, η απόδοση νοήματος αποτελεί μία δυναμική διαδικασία κατανόησης των γεγονότων: Για ποιο λόγο συνέβη κάτι και ποιον αντίκτυπο είχε. Η αναζήτηση νοήματος για ένα γεγονός είναι μία προσπάθεια να απαντήσουμε στην ερώτηση: Ποια είναι η σημασία αυτού του γεγονότος; Η απόδοση νοήματος, που τελικά θα κάνουμε, εξαρτάται από το πώς θα απαντήσουμε την ερώτηση: Τι προκάλεσε το γεγονός με το οποίο είμαστε αντιμέτωποι;

Από πού πηγάζει τελικά το στρες;

Κάποιες φορές στη ζωή μας, ερχόμαστε αντιμέτωποι με καταστάσεις που θέτουν υπό αμφισβήτηση τις πεποιθήσεις μας, τους στόχους μας ή την υποκειμενική μας αίσθηση νοήματος, δηλαδή το νόημα της ζωής μας,. Όταν διαπιστώσουμε μία τέτοια «ασυνέπεια» ή «ανακρίβεια», αισθανόμαστε ότι απειλείται ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και την κανονικότητά του και αυτό μας γεμίζει συναισθήματα φόβου και ανασφάλειας. Επίσης, βιώνουμε τον κόσμο ως λιγότερο προβλέψιμο ή ελέγξιμο και έτσι δημιουργείται το στρες. Μέσα από την προσπάθεια για απόδοση νοήματος, τα άτομα προσπαθούν να μειώσουν τις «ασυνέπειες» μεταξύ του νοήματος ζωής και του νοήματος που αποδίδουν στο εκάστοτε γεγονός, ώστε να αποκαταστήσουν την αίσθηση του κόσμου ως «ένα σύμπαν με νόημα» και την αίσθηση της ζωής τους σαν «μία ζωή που αξίζει να τη ζεις». Αυτή η διαδικασία, όταν είναι επιτυχής οδηγεί σε καλύτερη προσαρμογή σε στρεσογόνες καταστάσεις και ταυτόχρονα αποτελεί ευκαιρία προσωπικής ανάπτυξης.

Τι συμβαίνει όμως με την πανδημία;

Το ξέσπασμα της πανδημίας και οι συνέπειες της σε κοινωνικό και ατομικό επίπεδο, μπορεί να έρχονται σε σύγκρουση με πολύ σημαντικές πεποιθήσεις των ανθρώπων για τον κόσμο, όπως η δικαιοσύνη, η καλοσύνη, η προστασία των αδύναμων και η προβλεψιμότητα. Επίσης είναι δυνατόν να επηρεάζεται η αίσθηση προσωπικού ελέγχου στα πράγματα και η θέση που τοποθετούμε τον εαυτό μας στον άξονα «ευαλωτότητα – παντοδυναμία». Τέλος, επηρεάζονται, λιγότερο ή περισσότερο, οι στόχοι μας στο παρόν και τα σχέδια μας για το μέλλον. Όλα τα παραπάνω αποτελούν μία σειρά από «ασυνέπειες» μεταξύ του νοήματος ζωής και της παρούσας κατάστασης και κάπως έτσι δημιουργείται το στρες.

Γιατί δεν βιώνουμε όλοι τα ίδια επίπεδα στρες;

Το επίπεδο του στρες, που βιώνει κάθε άτομο στην παρούσα συνθήκη, εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως: τα προηγούμενα επίπεδα στρες και ψυχικής υγείας, οι δεξιότητες και οι στρατηγικές, που έχει αναπτύξει για τη διαχείριση του στρες, οι διαθέσιμοι πόροι που έχει και η κοινωνική υποστήριξη. Σε επίπεδο νοήματος ζωής, το επίπεδο στρες θα βιώσει κάποιος, εξαρτάται από το κατά πόσο το ξέσπασμα της πανδημίας έρχεται σε σύγκρουση με το νόημα της ζωής του και συγκεκριμένα με τις πεποιθήσεις του που αφορούν:

  • Την ταυτότητα: Πεποιθήσεις όπως: «Το να εργάζεται κανείς εντατικά και να εξελίσσεται επαγγελματικά είναι δείκτης προσωπικής επιτυχίας», «το να έχει κανείς έναν υγιεινό τρόπο ζωής εξασφαλίζει ότι η υγεία του δεν απειλείται άμεσα», «Για τους ελεύθερους ανθρώπους ο οποιοσδήποτε περιορισμός της ελευθερίας δεν είναι αποδεκτός»..
  • Την υγεία: Πεποιθήσεις όπως: «Οι ιώσεις δεν απειλούν τη ζωή μας στο δυτικό κόσμο», «Η επιστήμη της ιατρικής έχει φάρμακα και εμβόλια για όλες τις γνωστές μεταδιδόμενες ασθένειες», «Ζω σε μία χώρα που μπορώ να έχω πρόσβαση σε γιατρούς και στο συστήματα υγείας, αν αρρωστήσω».
  • Γενικούς και ειδικούς στόχους: Παραγωγικότητα, ελευθερία, αποδοτικότητα, επαγγελματική ανάπτυξη, εξέλιξη στην προσωπική ζωή.

Γίνεται να αποδώσουμε νόημα σε αυτή την κατάσταση;

Φυσικά και γίνεται! Όπως συζητήσαμε και παραπάνω, ο άνθρωπος είναι «προγραμματισμένος» να αποδίδει νόημα σε όλες τις καταστάσεις, όσο και αν αυτό αρχικά φαντάζει δύσκολο σε κάποιες περιπτώσεις. Η διαδικασία απόδοσης νοήματος στην παρούσα συνθήκη, μεταξύ άλλων, βοηθάει τους ανθρώπους να αλλάξουν τον τρόπο, που κατανοούν την υγεία, την ασθένεια και τη συλλογική ευθύνη. Οι άνθρωποι μπορεί, επίσης, υπό το πρίσμα μία τέτοιας κατάστασης να αναθεωρήσουν γενικούς στόχους και πεποιθήσεις, όπως να αλλάξουν τους στόχους της ζωής τους, ώστε να γίνουν πιο ρεαλιστικοί, υπό το πρίσμα της νέας κατάστασης ή να διευρύνουν τις πεποιθήσεις τους γύρω από την ταυτότητά τους, προκειμένου να ενσωματώσουν την εμπειρία αυτή.

Να αποδώσουμε θετικό νόημα;

Όταν καταφέρνουμε να αποδώσουμε θετικό νόημα σε μία πρωτόγνωρη κατάσταση που δημιουργεί συγκρούσεις στον τρόπο που νοηματοδούμε τη ζωή μας, τότε έχουμε πραγματοποιήσει ένα πολύ σημαντικό βήμα προσωπικής εξέλιξης. Ποικίλες μελέτες σε άτομα που διαγνώστηκαν με κάποια χρόνια ή απειλητική για τη ζωή ασθένεια, περιγράφουν πολλά θετικά αποτελέσματα που προκύπτουν από τη διαδικασία θετικής νοηματοδότησης της ασθένειας. Συγκεκριμένα, αναφέρονται αλλαγές σε διάφορους τομείς:

  • Κοινωνικές σχέσεις: Πιο ποιοτικό χρόνο και περισσότερες αλληλεπιδράσεις με τα μέλη της οικογένειάς τους και τους φίλους τους.
  • Προσωπικά χαρακτηριστικά: Περισσότερη υπομονή και επιμονή, συμπόνοια, συμπάθεια και αίσθηση του ανήκειν σε κοινότητες ανθρώπων που μοιράζονται τα ίδια προβλήματα.
  • Φιλοσοφία της ζωής: Επαναξιολόγηση των προτεραιοτήτων.
  • Πνευματικότητα: Αίσθηση ότι είναι πιο κοντά στο Θεό ή συνδέονται περισσότερο με τη συμπαντική λειτουργία.
  • Στρατηγικές αντιμετώπισης: Εκμάθηση νέων τρόπων διαχείρισης προβλημάτων και συναισθημάτων,
  • Συμπεριφορές υγείας και τρόπος ζωής: Μείωση του στρες, πρόληψη, αυτό – φροντίδα,

Συμπερασματικά, η παρούσα συνθήκη είναι αντικειμενικά στρεσογόνα και δύσκολη για τους περισσότερους από εμάς. Ταυτόχρονα, όμως, θα μπορούσε να είναι μία ευκαιρία για όλους μας, για να αναθεωρήσουμε, να επαναξιολογήσουμε και να επανανοηματοδοτήσουμε τα απλά, τα καθημερινά, τα αυτονόητα (τη βόλτα, την εκδρομή, τον καφέ με τους φίλους, τις συναυλίες, τις παραστάσεις, το γήπεδο και όλα αυτά που δεν αξιολογούσαμε ή δεν παρατηρούσαμε πριν και τώρα μας έχουν λείψει). Πέρα όμως από αυτά, είναι και μία ευκαιρία να σκεφτούμε για τη ζωή μας, για τις προσωπικές και κοινωνικές αξίες, για την υγεία, για την επιστήμη και τη σημασία της, για την αλληλεγγύη, για το περιβάλλον, την κατανάλωση και την αναγκαιότητά της, τη σχέση μας με τη φύση, με τα ζώα και τους ανθρώπους. Και αν το σκεφτεί κανείς, είναι μία ευκαιρία που ποτέ δεν μας έχει ξανάδοθεί τόσο μαζικά, σε παγκόσμιο επίπεδο, και αυτό δημιουργεί μια αίσθηση ανήκειν στο ανθρώπινο είδος. Κάποιοι από μας ακόμα μέσα στην απομόνωση, κάποιοι «από κοντά» αλλά με αποστάσεις, μπορούμε να αισθανθούμε πιο συνδεδεμένοι μεταξύ μας παρά ποτέ. Μπορούμε να εξελιχθούμε ατομικά και σαν κοινωνίες, εμείς και οι αξίες μας και έτσι η πανδημία να νοηματοδοτηθεί σαν ευκαιρία και όχι σαν καταστροφή.

Ενδεικτικές Πηγές:
McMillen, J. C., Smith, E. M., & Fisher, R. H. (1997). Perceived benefit and mental health after three types of disaster. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 65, 733–739
Mendoza-Denton, R., & Hansen, N. (2007). Networks of meaning: Intergroup relations, cultural worldviews, and knowledge activation principles. Social and Personality Psychology Compass, 1, 68 – 83.
Park. C.L. (2010). Making Sense of the Meaning Literature: An Integrative Review of Meaning Making and Its Effects on Adjustment to Stressful Life Events. Psychological Bulletin, 136, 257 – 301
Park, C. L., & Folkman, S. (1997). Meaning in the context of stress and coping. Review of General Psychology, 1, 115–144.
Park, C. L., Folkman, S., & Bostrom, A. (2001). Appraisals of controllability and coping in caregivers and HIV men: Testing the goodnessof-fit hypothesis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 69, 481– 488.
Park, C. L., & Helgeson, V. S. (2006). Growth following highly stressful life events: Current status and future directions. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 74, 791–796.

bereavement

Η διαχείριση της απώλειας ενός οικείου προσώπου από τη νόσο COVID – 19

Ιουλία Μαϊμάρη, MSc
Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συμπεριφοράς

Η πανδημία την οποία ζούμε είναι πρωτόγνωρη για την παγκόσμια κοινότητα και οι προβλέψεις για τις επιπτώσεις της πολλές. Η τελευταία πανδημία χρονολογείται πριν από ένα αιώνα και για αυτό το λόγο δεν υπάρχουν μελέτες από αντίστοιχες περιπτώσεις πανδημιών.

Η μεγαλύτερη επίπτωση της πανδημίας του COVID-19 είναι ο αυξημένος αριθμός θανάτων, μέχρι πρότινος κυρίως ηλικιωμένων ανθρώπων. Σύμφωνα με τα τελευταία δεδομένα, φαίνεται ότι και άτομα κάτω των 50 ετών, νοσούν και πεθαίνουν. Τα άτομα αυτά εκτός από περιστατικά στις στατιστικές για τον ιό, είναι αγαπημένοι συγγενείς και φίλοι και η απώλεια τους οδηγεί σε πένθος τόσο ατομικό, όσο και συλλογικό.

Το πένθος στη ζωή μας

Ο θάνατος είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής και οι άνθρωποι είμαστε από τη φύση µας ανθεκτικοί απέναντι στη βίωση της απώλειας, δεδομένου ότι οι περισσότεροι από εμάς µπορούµε να την αντέξουμε και να συνεχίσουμε τη ζωή µας. Το πένθος είναι η διαδικασία μέσα από την οποία καταφέρνουμε να προσαρμοστούμε στα νέα δεδομένα της ζωής μας. Πένθος βιώνουμε στον θάνατο αλλά και σε κάθε απώλεια αγαπημένου προσώπου, αντικειμένου ή κατάστασης που επιφέρει κάποιου είδους δραματική αλλαγή στη ζωή μας ή στην αντίληψη μας γι’ αυτήν.

Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας του πένθους λαμβάνουν χώρα διαφορετικά στάδια (σοκ, άρνηση, θυμός – ενοχή, διαπραγμάτευση, θλίψη) τα οποία τελικά οδηγούν στην αποδοχή και στην προσαρμογή μας στην νέα πραγματικότητα.

Ο καθένας µας αντιδρά διαφορετικά στο θάνατο, στο θρήνο και στο πένθος χρησιμοποιώντας τους δικούς του μηχανισμούς αντιμετώπισης της θλίψης. Πολλοί παράγοντες, όπως η ηλικία, οι οικογενειακές σχέσεις, η κοινωνικοοικονομική θέση, οι πολιτισμικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις, το αίτιο της απώλειας και οι σχέσεις με τον θανόντα επηρεάζουν την αντίδραση του ατόμου και την έκφραση του θρήνου και, όπως συμβαίνει και με τα στάδια της αντίδρασης στο πένθος, διαφέρουν από άτομο σε άτομο.

Ταυτόχρονα οι αντιδράσεις του κάθε ατόμου και ο χρόνος που θα διαρκέσει η διαδικασία του πένθους ποικίλουν. Χρειάζεται αρκετός καιρός για να περάσουμε από όλα τα στάδια του πένθους και τα συναισθήματα που συνοδεύουν το καθένα. Τα συναισθήματα, όπως και κάποιες φορές τα στάδια του πένθους, δεν εμφανίζονται µε συγκεκριμένη σειρά και ένα συναίσθημα µπορεί να φύγει, να ξανάρθει και να ξαναφύγει (σαν κύματα), ενώ κάποιοι από εμάς µπορεί να µη βιώσουμε κάποιο ή κάποια από τα συνήθη ή αναμενόμενα συναισθήματα της διαδικασίας αυτής. Παράλληλα με τα συναισθήματα παρατηρούνται και μια πληθώρα σωματικών εκδηλώσεων, συμπεριφορών και άλλων νοητικών διεργασιών:

  • Συναισθήματα: θλίψη, θυμός, ενοχή, φόβος, άγχος, αίσθημα της μοναξιάς και αδυναμίας, σοκ, λαχτάρα για επανασύνδεση με το άτομο που πέθανε, μούδιασμα και μερικές φορές ανακούφιση.
  • Σωματικές εκδηλώσεις: σφίξιμο στο στήθος ή στο λαιμό, ξηρότητα στόματος, οι στομαχικές διαταραχές, αυξημένη ευαισθησία στους θορύβους, λαχάνιασμα, μυϊκή αδυναμία, και γενικότερα έλλειψη ενεργητικότητας ή και κόπωση και διαταραχή της όρεξης.
  • Συμπεριφορά: αφηρημάδα, τάση απόσυρσης, διάχυτη ανησυχία, κλάμα, αποφυγή/αναζήτηση καταστάσεων που θυμίζουν τον αγαπημένο, και όνειρα σχετικά με αυτόν.
  • Νοητικές διεργασίες: δυσκολία αποδοχής του γεγονότος της απώλειας, σύγχυση, συνεχής προσήλωση στις ίδιες σκέψεις, και αίσθηση ακόμα της παρουσίας του ατόμου που έχει πεθάνει.

Μερικοί άνθρωποι µπορεί να παλεύουν µε τη θλίψη για µεγαλύτερες χρονικές περιόδους και να αισθάνονται αδύναµοι να επανέλθουν στις καθημερινές τους δραστηριότητες. Σε τέτοιες περιπτώσεις συνήθως χρειάζεται περισσότερη διερεύνηση ώστε να κατανοήσουμε τις δυσκολίες (π.χ. περιπλεγμένο πένθος) και να αναζητήσουμε τρόπους διαχείρισης της κατάστασης.

Το πένθος στην εποχή του κορονοϊού

Η νόσος COVID-19, δεν αποτελεί απλά μια πανδημία αλλά και μια ψυχολογική κρίση. Οι συνέπειες της αλλά και τα μέτρα που λήφθηκαν από τις κυβερνήσεις παγκοσμίως προκαλούν πρωτίστως φόβο, άγχος και θλίψη. Εν συνεχεία προκαλείται εκτός από ατομικό πένθος και συλλογικό πένθος, καθώς ο καθένας από μας βιώνει διαφορετικές και ίσως πολλαπλές απώλειες που αφορούν τόσο εμάς προσωπικά, όσο και τον άμεσο και έμμεσο περίγυρο μας, τις κοινωνίες και τις συνθήκες στις οποίες ζούσαμε μέχρι πρότινος. Σε όλα αυτά καλούμαστε να ανταπεξέλθουμε ταυτόχρονα με το ενδεχόμενο να νοσήσουμε ή να αντιμετωπίσουμε τον θάνατο.

Στην περίπτωση που βρισκόμαστε αντιμέτωποι με θάνατο οφειλόμενο στη νόσο COVID-19, μία επιπλέον δυσκολία στη διαχείριση του πένθους που έχει παρατηρηθεί είναι η δυσκολία των οικείων να είναι κοντά στον άνθρωπο που πεθαίνει τις τελευταίες στιγμές και να τον αποχαιρετήσουν λόγω της απομόνωσης. Αυτό βιώνεται τραυματικά τόσο από τους συγγενείς, όσο και από τον ίδιο τον ασθενή. Τραυματική είναι η εμπειρία αυτή και για το νοσηλευτικό και ιατρικό προσωπικό που καλείται να αποχαιρετήσει τον ίδιο τον ασθενή αντικαθιστώντας την οικογένειας του.

Συγχρόνως, λόγω της πανδημίας οι άνθρωποι αδυνατούν να διεκπεραιώσουν τις επιθανάτιες τελετές. Οι τελετές αυτές, είτε θρησκευτικές είτε πολιτικές, για αιώνες εξυπηρετούν την διαδικασία της αποδοχής του θανάτου και τη διαχείριση του θρήνου και του πένθους καθώς και την προσαρμογή μας στην νέα κατάσταση της ζωής μας. Ουσιαστικά ο θρήνος μέσω της διαδικασίας του αποχωρισμού του σώματος του νεκρού και ο «αποχαιρετισμός» κατά τη διάρκεια της κηδείας απουσιάζουν. Εξαιτίας αυτής της κατάστασης δεν χάνουμε μόνο τους ανθρώπους μας, αλλά και τη δυνατότητα να τους θρηνήσουμε και να τους αποχαιρετήσουμε με τρόπους που μέχρι τώρα θα χρησιμοποιούσαμε.

Στην περίπτωση αυτή αντιμετωπίζουμε ένα συγκεκριμένο είδος πένθους (παρόμοιο με περιπτώσεις ατόμων που σκοτώθηκαν στον πόλεμο ή σε τρομοκρατικές επιθέσεις), όπου καλούμαστε να αποχαιρετήσουμε τον νεκρό μας χωρίς να μπορούμε να δούμε το σώμα του, ενώ φανταζόμαστε τις τελευταίες του στιγμές χωρίς να γνωρίζουμε τι συνέβηκε στην πραγματικότητα.

Την ίδια στιγμή βρισκόμαστε σε καραντίνα, μακριά από τους φίλους και τους συγγενείς μας, αδυνατώντας να συμπαρασταθούμε και να αγκαλιάσουμε ο ένας τον άλλον, όχι μόνο γιατί αυτό απαγορεύεται αλλά και γιατί φοβόμαστε ότι μπορεί να μεταδώσουμε τον ιό με αποτέλεσμα περισσότερες απώλειες. Ο φόβος αυτός προστίθεται στο γενικότερο άγχος και την αγωνία μας για τον ιό, για την προστασία μας από αυτόν και στην ευρύτερη αβεβαιότητα που διακατέχει την καθημερινότητα και τις σκέψεις μας για το μέλλον.

Όλα αυτά δυσχεραίνουν τη διαδικασία του θρήνου, που εστιάζεται κυρίως στην συγκινησιακή έκφραση και, εκ των υστέρων του, πένθους, θέτοντας μας σε κίνδυνο να εμφανίσουμε περιπλεγμένο πένθος ή μετατραυματικό στρες.

Τρόποι διαχείρισης του πένθους

Στη διαχείριση του πένθους και της επιβάρυνσης που προκύπτει από την επιβίωση έπειτα από κάτι τόσο πρωτόγνωρο όσο μια πανδημία, καλό είναι να λαμβάνουμε υπόψη όλες τις ιδιαίτερες μεταβλητές, τη διαφορετικότητα κάθε ενός από εμάς, τις σχέσεις με τον θανόντα κοκ. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι τα στάδια του πένθους, οι αντιδράσεις και τα συναισθήματα που θα προκύψουν διαφοροποιούνται ανάλογα με την περίπτωση και δεν ακολουθούν πάντα την ίδια πορεία και εξέλιξη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν είναι διαχειρίσιμα.

Το σοκ και η άρνηση.

Μετά το θάνατο ενός κοντινού συγγενή ή φίλου, οι περισσότεροι άνθρωποι, ιδιαίτερα εάν η κατάσταση ήταν απρόσμενη ή ιδιόμορφη, βιώνουν κάποιου τύπου άρνηση ή/και σοκ καθώς δεν µπορούν να πιστέψουν αυτό που έχει συμβεί. Η αίσθηση του συναισθηματικού μουδιάσματος µπορεί κάποιες φορές να είναι βοηθητική γιατί μας επιτρέπει να διεκπεραιώσουμε πρακτικά θέματα όπως η διοργάνωση της κηδείας, η ενημέρωση συγγενών και φίλων κτλ. Στη συνέχεια η αίσθηση της μη πραγματικότητας μπορεί να αντικατασταθεί από την άρνηση κατά την οποία δυσκολευόμαστε να δεχτούμε ότι έχει συμβεί η απώλεια. Το να δει κάνεις το σώμα του νεκρού, να παραστεί στις τελετουργίες και να «αποχαιρετήσει» τον θανόντα, µπορεί να βοηθήσει στην διαχείριση της πρώτης αυτής φάσης. Στην παρούσα συγκυρία, η φάση αυτή μπορεί να παραταθεί ή να περιπλεχθεί καθώς απουσιάζουμε την ώρα του θανάτου από το πλευρό του αγαπημένου μας, και οι συνθήκες δεν μας επιτρέπουν πάντα να παραστούμε (μπορεί να βρισκόμαστε και εμείς στο νοσοκομείο ή σε περιορισμό) ή να τελέσουμε τις επιθανάτιες τελετές όπως θα θέλαμε. Ακόμα κι αν καταφέρουμε να παραστούμε στην κηδεία, ο αριθμός των ατόμων που επιτρέπεται να είναι παρόντα είναι περιορισμένος.

Σε αυτές τις περιπτώσεις οι επιλογές μας δεν είναι πολλές. Δεδομένων των συνθηκών κάνουμε ότι καλύτερο μπορούμε. Ενημερωνόμαστε, στα πλαίσια του εφικτού, για τις συνθήκες θανάτου και για τις τελευταίες στιγμές του αγαπημένου μας. Διευθετούμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, στα πλαίσια που μας επιτρέπεται, την κηδεία.

Μπορούμε ακόμα να φροντίσουμε τηλεφωνικά ή διαδικτυακά για κεριά ή λουλούδια εφόσον το επιθυμούμε. Να κάνουμε μια δωρεά, που να έχει νόημα για μας, εις μνήμη του αγαπημένου μας, ή να πραγματοποιήσουμε στο σπίτι συγκεκριμένες τελετές ή τελετουργίες που ίσως θεωρούμε σημαντικές. Κάποια γραφεία κηδειών δίνουν τη δυνατότητα παρακολούθησης των τελετών διαδικτυακά. Φωτογραφίες ή βίντεο της τελετής μπορεί επίσης να βοηθήσουν.

Κάποιοι μπορεί να αποφασίσουν (αν τους δοθεί η επιλογή) να αναβάλουν την κηδεία για αργότερα, όταν πια θα έχει περάσει η πανδημία. Δεδομένου του ότι οι επιθανάτιες τελετουργίες βοηθούν στην εξέλιξη της διαδικασίας του πένθους δε γνωρίζουμε αν όντως τα αποτελέσματα αυτής της επιλογής είναι βοηθητικά.

Θυμός και Ενοχές.

Ο θυμός και οι ενοχές είναι ένα από τα στάδια του πένθους που σε αυτή τη συγκυρία μπορεί να μας δυσκολέψει ιδιαίτερα. Είναι πιθανόν να μεγεθυνθεί καθώς υπάρχει περίπτωση να προκύψουν διάφορες σκέψεις και συναισθήματα. Μπορεί να σκεφτόμαστε ότι ο δικός μας άνθρωπος πέθανε ίσως γιατί του μεταδώσαμε τον ιό, μόνος χωρίς να του κρατήσουμε το χέρι, χωρίς να τον αποχαιρετήσουμε, ότι δεν προλάβαμε να του πούμε όσα θα θέλαμε, ότι δεν ήμασταν εκεί για τις τελευταίες ανάγκες και επιθυμίες του, κοκ.

Στην περίπτωση αυτή, είναι σημαντικό να προσπαθήσουμε να αποδεχθούμε το γεγονός ότι δεδομένων των συνθηκών δεν μπορούσαμε να πράξουμε διαφορετικά. Μπορούμε να εστιάσουμε στις σημαντικές για μας στιγμές μας με τον θανόντα, ενθυμούμενοι τις ευχάριστες εμπειρίες μας μαζί του. Αν επίσης το επιθυμούμε μπορούμε να κρατήσουμε κάποιου τύπου ημερολόγιο με τις σκέψεις μας ή να του γράψουμε γράμματα με όσα θα θέλαμε να του πούμε αλλά δεν μπορέσαμε. Με αυτό τον τρόπο κλείνουμε τον κύκλο. Όλα αυτά που αναφέρθηκαν χρειάζονται το χρόνο τους, που για το κάθε άτομο είναι διαφορετικός. Όταν νιώσουμε έτοιμοι οι τρόποι αυτοί μπορούν να μας βοηθήσουν να διαχειριστούμε αυτά τα συναισθήματα.

Προσαρμογή στην απώλεια

Αναγνωρίστε και αποδεχθείτε τα συναισθήματα σας. Όσο επώδυνα και να είναι, είναι φυσιολογικά. Δικαιούστε μεταξύ άλλων να κλάψετε όσο θέλετε. Αν όμως αισθάνεστε τα συναισθήματα σας να σας κατακλύζουν και να δυσχεραίνουν τον ύπνο και την καθημερινή σας λειτουργικότητα μπορείτε να µιλήσετε µε έναν εξειδικευμένο ψυχολόγο ή ψυχίατρο.

Διαχειριστείτε το στρες. Κάθε αλλαγή φέρνει στρες, διαχειριστείτε το με τον τρόπο που σας ταιριάζει καλύτερα, π.χ. με σωματική άσκηση ή μεθόδους χαλάρωσης στα πλαίσια του εφικτού και χωρίς να πιέζεστε. Πιθανόν να μην έχετε καθημερινά διάθεση να ασκήστε και αυτό είναι αναμενόμενο και αποδεκτό. Σημασία έχει να προσπαθήσετε ξανά την επόμενη μέρα. Η διαχείριση του στρες και του άγχους βοηθά σε βάθος χρόνου στην καλύτερη διαχείριση της ίδιας της διαδικασίας του πένθους.

Διατηρείστε μια ρουτίνα στην καθημερινότητα σας. Χωρίς να γίνεστε αυστηροί με τον εαυτό σας, καθορίστε τις ώρες των γευμάτων, του ύπνου σας και κάποιων ευχάριστων δραστηριοτήτων τις οποίες θα αυξάνετε με το πέρασμα των ήμερών.

Μιλήστε σε κάποιον αν το έχετε ανάγκη. Μιλήστε σε ανθρώπους που ακούν χωρίς επικριτική διάθεση, π.χ. σε συγγενείς, φίλους, ιερέα, ψυχοθεραπευτή. Αν νιώθετε την ανάγκη να μιλήσετε μην το αποφύγετε, η αποφυγή µπορεί να οδηγήσει σε απομόνωση που ίσως δυσκολέψει τη διαδικασία επούλωσης, που θα μπορούσε να επιτευχθεί µέσω των υποστηρικτικών δικτύων σας. Χρησιμοποιήστε τα μέσα επικοινωνίας και δικτύωσης που έχετε στη διάθεση σας.

Φροντίστε το σώμα σας στα πλαίσια του δυνατού. Το πένθος επηρεάζει το σώμα μας. Η κατανάλωση υγιεινών τροφών, η αποφυγή ουσιών (αλκοόλ, κτλ.), η άσκηση και ο επαρκής ύπνος µπορούν να βοηθήσουν τη σωματική και ψυχική σας υγεία.

Εάν είστε σε θέση και το επιθυμείτε επικοινωνήστε και βοηθήστε τους άλλους να αντιμετωπίσουν την απώλεια. Το να µμοιράζεστε ιστορίες ή να ακούτε την αγαπημένη µμουσική του οικείου σας που έχει πεθάνει, ακόμα και να επισκεφτείτε κάποιο μέρος που πηγαίνατε μαζί (αν αυτό δεν απαγορεύεται) είναι µμικροπράγματα που µπορούν να κάνουν µμεγάλη διαφορά σε κάποιους και μπορεί να βοηθήσουν σημαντικά. Βοηθώντας τους άλλους προς το παρόν διαδικτυακά και μετέπειτα από κοντά, βοηθάτε ίσως και τον εαυτό σας να νιώσει καλύτερα.

Αναζητήστε το νόημα της απώλειας. Κατασκευάστε μια ιστορία με συνοχή για την εμπειρία σας. Αναλογιστείτε την σχέση σας με το άτομο που πέθανε και κρατήστε όσα είναι σημαντικά για σας. Με τον τρόπο αυτό θα δώσετε στο θανόντα μια καινούργια θέση στην προσωπική σας ιστορία. Τα βιώματα σας θα γίνουν πιο κατανοητά και αυτό θα σας βοηθήσει να αποδεχτείτε τη νέα πραγματικότητα.

Προσαρμοστείτε στην καινούργια πραγματικότητα. Διακανονίστε με την υπόλοιπη οικογένεια τις ευθύνες που προηγουμένως αναλογούσαν στον θανόντα και συμφωνήστε τι θα γίνει και πως θα ενεργήσετε με γιορτές, επετείους, γενέθλια, άλλες σημαντικές οικογενειακές στιγμές και τα πράγματα του. Τιμήστε τον, όπως εσείς θέλετε. Η διαδικασία αυτή γενικότερα παίρνει χρόνο, και συνήθως γίνεται σταδιακά ανάλογα με τις ανάγκες που προκύπτουν. Τώρα δεδομένης την πανδημίας ίσως καθυστερήσει ακόμα παραπάνω. Δώστε χρόνο στον εαυτό σας και στην υπόλοιπη οικογένεια.

Αφήστε τους άλλους να θρηνήσουν με τον δικό τους τρόπο. Μην προσπαθείτε να τους ελέγξετε. Όπως κι εσείς, κάθε άνθρωπος που επηρεάζεται από την απώλεια θα τη θρηνήσει με το δικό του τρόπο και στο δικό του χρόνο. Αν θέλετε να βοηθήσετε με κάποιο τρόπο παραμείνετε διαθέσιμοι διακριτικά (π.χ. τηλεφωνήστε σε τακτά χρονικά διαστήματα και μιλήστε εφόσον το άλλο άτομο θέλει), χωρίς να πιέζετε.

Ελάτε σε επαφή με το πνευματικό στοιχείο. Η πνευματικότητα για όσους αποτελεί σημαντικό κομμάτι του εαυτού και της ζωής τους, παρόλο που δεν έχει την ίδια μορφή και νόημα για όλους, είναι σημαντική τόσο για εκείνους που πεθαίνουν όσο και για τους οικείους τους. Μπορεί να καλλιεργηθεί µέσω μιας οργανωμένης θρησκείας, της προσευχής, του διαλογισμού, της ενασχόλησης με τη φιλοσοφία, της επαφής µε τη φύση ή όποιων άλλων δραστηριοτήτων έχουν νόημα για εσάς.

Πότε πρέπει να ζητήσετε βοήθεια;

Παρόλο που δεν υπάρχει τίποτε το «παθολογικό» στον πόνο, στη μοναξιά και στην αποδιοργάνωση που συνοδεύουν το πένθος, κάποιες φορές η κατάσταση μπορεί να ξεφύγει από τον έλεγχο μας. Συμβαίνει και είναι ανθρώπινο, ειδικά σε ακραίες συνθήκες σαν αυτές που ζούμε σήμερα. Η απομόνωση, το άγχος, η απόσταση από τα αγαπημένα μας πρόσωπα και τον θανόντα στο χρόνο θανάτου μαζί με τα πρωτόγνωρα χαρακτηριστικά της απώλειας μπορεί να περιπλέξουν και να παρατείνουν το πένθος.

Εάν λοιπόν βιώνετε έντονη απελπισία, έντονη ενοχή για πράγματα σχετικά με τον θάνατο του αγαπημένου σας προσώπου, εάν έχετε σκέψεις αυτοκτονίας, υπερδιέγερση ή κατάθλιψη για ένα διάστημα που χαρακτηρίζεται από βαριά και επίμονη θλίψη και αντιδράσεις πένθους, σωματικά συμπτώματα όπως οξύς πόνος στο στήθος ή σημαντική απώλεια βάρους, έντονες διαταραχές στον ύπνο για περισσότερο από δύο βδομάδες, ανεξέλεγκτο θυμό και ξεσπάσματα που δεν ηρεμούν με την πάροδο του χρόνου, δυσκολίες να ανταποκριθείτε στην αυτοφροντίδα και σε απλούς καθημερινούς στόχους ή/ και κάνετε κατάχρηση ουσιών (φάρμακα, αλκοόλ, άλλες εξαρτησιογόνες ουσίες), καλό είναι να μιλήσετε το συντομότερο με έναν ειδικό ψυχικής υγείας.

Δεν χρειάζεται να ταλαιπωρείστε από όλα τα παραπάνω για να ζητήσετε βοήθεια. Ακόμα και ένα ή δύο από αυτά τα συμπτώματα είναι ικανά να διαταράξουν σε μεγάλο βαθμό την ψυχική μας υγεία και την επαναπροσαρμογή μας στην καθημερινότητα.

Βιβλιογραφία:

Κοινωνικά συνδεδεμένος, σωματικά αποστασιοποιημένος

Kατερίνα Καραμάνη, ΜSc, Καμέλα Μπέικo, BSc, Αγγελική Παναγιωτοπούλου, ΜSc & Αλεξάνδρα Χρυσάγη, PsychD
Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συμπεριφοράς

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) πρόσφατα τόνισε τη σημαντικότητα αντικατάστασης του όρου της ‘κοινωνικής αποστασιοποίησης’ (social distancing) με τον όρο της ‘σωματικής αποστασιοποίησης’ (physical distancing), καθώς στον πρώτο όρο ελλοχεύει ο κίνδυνος της κοινωνικής απομόνωσης. Η ‘κοινωνική αποστασιοποίηση’ ήρθε στη ζωή μας ως αποτέλεσμα της προσπάθειας να μείνουμε υγιείς κρατώντας αποστάσεις μεταξύ μας, όμως φαίνεται να παίρνει διαστάσεις κοινωνικής αποξένωσης με απρόβλεπτες συνέπειες στην ψυχική ισορροπία των ανθρώπων.

Ως κοινωνικά όντα η εσωτερική μας πληρότητα εξαρτάται σημαντικά από τη σχέση μας με τους άλλους, συνεπώς ο ορός ‘κοινωνική αποστασιοποίηση’ είναι πιο δόκιμο να αντικατασταθεί με έναν όρο που αντικατοπτρίζει την πραγματική διάσταση του προβλήματος. Η αντικατάσταση που προτείνουμε είναι: Κοινωνικά συνδεδεμένος και σωματικά αποστασιοποιημένος. Οι κοινωνικοί δεσμοί βοηθούν την κοινωνία να ανταπεξέλθει σε μια καταστροφή, διαδραματίζουν ένα βελτιωτικό ρόλο στην υγεία και στη δυνατότητα αντιμετώπισης των στρεσογόνων παραγόντων. Επίσης συχνά λειτουργούν προστατευτικά απέναντι σε ψυχοκοινωνικές αντιδράσεις που προκαλούνται από μια καταστροφή (Albrecht & Goldsmith, 2003).

Η σωματική αποστασιοποίηση το μόνο που μας ζητά, είναι να εφαρμόσουμε δυο απαραίτητους κανόνες: να μείνουμε σπίτι και όταν είμαστε έξω από αυτό να διατηρούμε δυο μέτρα απόσταση από τους ανθρώπους γύρω μας. Δυο σωτήριοι κανόνες για τη μείωση της διασποράς του ιού.

Η κοινωνική σύνδεση μας υπενθυμίζει πως είμαστε άρρηκτα συνδεδεμένοι ο ένας με τον άλλον ως μονάδες και ως ολότητα με το σύμπαν. Η ιδέα αυτή βασίζεται στην φυσική θεώρηση ότι το σύμπαν αποτελεί ένα σύστημα ατόμων, κυττάρων και σωμάτων που βρίσκονται σε συνεχή κίνηση και αλλαγή. Κάθε άτομο αλληλοεπιδρά με το σύμπαν, μέσω του αέρα και των κινήσεων του. Μπορεί να νιώθουμε μόνοι αλλά με κάποιον τρόπο συνδεόμαστε όλοι, κάτι που δε πρέπει να ξεχνάμε στην δύσκολη οικουμενικά περίοδο που διανύουμε.

Πώς μπορούμε όμως να μετατρέψουμε τη σωματική αποστασιοποίηση σε μια πράξη αλληλεγγύης μέσω της ασφαλούς κοινωνικής σύνδεσης; Σύμμαχος μας σε αυτήν μας την προσπάθεια είναι η ψυχολογική ευελιξία, η δυνατότητα μας να έρθουμε σε επαφή με την παρούσα στιγμή ως ενσυνείδητα όντα και να προσαρμοστούμε σε αυτήν ώστε να ζήσουμε μια ζωή σύμφωνη με τις αξίες μας (Hayes & Strosahl, 2004). Oι αξίες είναι η πυξίδα που καθοδηγεί τις πράξεις του ατόμου προς την υλοποίηση των βαθύτερων επιθυμιών του. Δεν είναι συναισθήματα ούτε εξασφαλίζουν βέβαια αποτελέσματα, αλλά είναι περισσότερο επιλογές για το πώς το άτομο θέλει να αλληλοεπιδρά και να σχετίζεται με τον κόσμο, τους άλλους και τον εαυτό του. Οι πανανθρώπινες αξίες της υγείας, της σύνδεσης, της φροντίδας, της συμπόνιας, της υπευθυνότητας, της υποστηρικτικότητας θα μας βοηθήσουν να διατηρήσουμε και να ενισχύσουμε τη σημασία της κοινωνικής σύνδεσης και του κοινού σκοπού. Το όχημα της ψυχολογικής ευελιξίας μας βοηθάει να χτίσουμε νέα κανάλια κοινωνικής επικοινωνίας μέσω της διαρκώς εξελισσόμενης τεχνολογίας αλλά και της αναβίωσης παλαιότερων τρόπων:

  • Τηλεφωνήματα με τους αγαπημένους μας
  • Βιντεοκλήσεις/ τηλεδιασκέψεις με την χρήση κάμερας, τόσο με οικογένεια και φίλους, όσο και με συνεργάτες
  • Μηνύματα
  • Emails
  • Σωματική άσκηση μέσω online videos
  • Video games, όπου μπορούμε να συνδεόμαστε με κόσμο από όλον τον κόσμο
  • Η συμμετοχή σε καλλιτεχνικά δρώμενα ή και σε εκπαιδευτικά events μέσω Live streaming, ακόμα και σε θρησκευτικές τελετουργίες, ενισχύουν τη σχέση με την κοινότητα
  • Ένα σημείωμα στην πόρτα του ηλικιωμένου γείτονα μας με το τηλέφωνό μας και την πρόθεσή μας να βοηθήσουμε

Η ψυχολογική ευελιξία μας φανερώνει ότι ‘δε μας σκοτώνει, μας κάνει πιο δυνατούς’. Ας μην ξεχνάμε ότι μια δύσκολη συνθήκη μπορεί να μας βοηθήσει να αποκομίσουμε θετικές εμπειρίες. Όπως αρκετοί εσωστρεφείς άνθρωποι μπορούν να αδράξουν την ευκαιρία και να κάνουν μικρά πειράματα επικοινωνίας με ανθρώπους που έχουν καιρό να μιλήσουν ή με συμμετοχή σε ομάδες μέσω τηλεδιάσκεψης, με την ασφάλεια της σωματικής απόστασης και με αφορμή τις κοινές τους αξίες, τις σκέψεις, τα ενδιαφέροντα αλλά και τα νέα που κυκλοφορούν.

Συνασπισμένοι με κοινή πυξίδα τις αξίες μας μπορούμε να αντέξουμε την σωματική αποστασιοποίηση από τους αγαπημένους μας. Eξάλλου η πραγματικότητα δείχνει πως είμαστε πιο κοντά τώρα από οποιαδήποτε άλλη στιγμή, είμαστε όλοι μαζί στο ίδιο καράβι. Καλούμαστε να σκεφτούμε αν θέλουμε να κάνουμε βήματα κοντά στις αξίες μας ή βήματα μακριά από αυτές. Η κατάσταση που αντιμετωπίζουμε είναι ίδια για όλους μας: Ο φόβος του Κορωνοϊού και άλλα παράγωγα συναισθήματα του. Όσον αφορά την αντιμετώπιση του, η επιλογή είναι δική μας. Τι βήματα επιλέγετε να κάνετε;

Σύνδεση, «Ανήκειν» και Σκοπός σε ένα Κόσμο Κοινωνικής Απόστασης

Της Ellen Inverso PsyD, Beck Institute
Μετάφραση στα ελληνικά κατόπιν αδείας,Γιάννης Χρυσόπουλος, Msc, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς

Η σύνδεση με άλλα άτομα αποτελεί μία βασική ανθρώπινη ανάγκη (Baumeister & Leary, 1995) και θεμελιώδες συστατικό της «Γνωσιακής Θεραπείας προσανατολισμένης στην Ανάρρωση/Ανάκαμψη» (Recovery-Oriented Cognitive Therapy – CT-R). Περιλαμβάνει μία αίσθηση ενότητας με ένα άλλο άτομο ή με μία ομάδα ανθρώπων, το αίσθημα ότι ανήκεις ή αποτελείς μέρος ενός συνόλου μεγαλύτερου από τον εαυτό σου, καθώς και τη δυνατότητα να μοιράζεσαι τις ιδέες και τις ικανότητές σου με άλλους (Beck et al, in press). Αντίθετα, η κοινωνική αποσύνδεση έχει υψηλή συνάφεια με φτωχή σωματική υγεία και μικρότερο προσδόκιμο ζωής (Green et al, 2018), ενώ η απόσυρση και η απομόνωση συσχετίζονται στους πάσχοντες από σοβαρές ψυχικές διαταραχές, όπως από σχιζοφρένεια, με υψηλότερα ποσοστά υποτροπών, καθώς και με μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα νοσηλείας (Pater et al. 2015). Ο κοινωνικός αποκλεισμός, αντίστοιχα, συνδέεται με την ύπαρξη και διατήρηση ηττοπαθών πεποιθήσεων στους χρόνια ψυχικά πάσχοντες, όπως «ποιο το νόημα να προσπαθώ, αφού έτσι κι αλλιώς θα αποτύχω» ή «εάν αποτύχω σε κάτι, έχω αποτύχει ολοσχερώς» (Reddy et al 2017).

Πώς μπορούμε όμως να διευκολύνουμε τη σύνδεση μεταξύ μας όταν η οδηγία που καλούμαστε να ακολουθήσουμε είναι να παραμείνουμε χωριστά;

Βοηθώντας τους θεραπευόμενούς μας να παραμείνουν σε επαφή με άλλους: Συμβουλές για επαγγελματίες ψυχικής υγείας

Γνωρίζοντας ότι η κοινωνική σύνδεση είναι τόσο σημαντική για τη ψυχική μας υγεία, οφείλουμε να ενθαρρύνουμε τους θεραπευόμενούς μας να εστιάσουν σε αυτά που παραμένουν εφικτά. Ακολουθούν μερικές ιδέες, που μπορεί ο ειδικός να μοιραστεί με τους θεραπευόμενους του, για να τους βοηθήσει να διεκδικήσουν ασφαλείς και με νόημα επαφές κατά τη διάρκεια της περιόδου της κοινωνικής απόστασης. Όλες οι προτάσεις αφορούν δραστηριότητες εντός του σπιτιού, μπορούν όμως να εφαρμοστούν, αφού γίνει η όποια απαραίτητη προσαρμογή τους, και σε δομές ψυχικής υγείας, όπως κλινικές, οικοτροφεία, ή προστατευόμενα διαμερίσματα.

Ρόλοι με Νόημα στο Σπίτι:

Εάν μένει με άλλα άτομα:

  • «Μαγείρεψε για την οικογένειά σου ή δείξε σε κάποιον άλλο που μένετε μαζί πώς φτιάχνεται το αγαπημένο σου γεύμα»
  • «Οργάνωσε οικογενειακές συναντήσεις, όπου το κάθε μέλος της οικογένειας θέτει ένα στόχο για την ημέρα. Κατόπιν υποστήριξε τους άλλους να πετύχουν τους στόχους τους και ζήτα τους βοήθεια να πετύχεις τον δικό σου»
  • «Κάντε όλοι μαζί γυμναστική»
  • «Κάνε τις δουλειές του σπιτιού διασκέδαση, παραδείγματός χάριν οργάνωσε την ντουλάπα σου διοργανώνοντας μία επίδειξη μόδας»
  • «Δείξτε ο ένας στον άλλον τις ασχολίες σας, όπως πλέξιμο, ζωγραφική ή ηλεκτρονικά παιχνίδια. Οτιδήποτε σ’ ενδιαφέρει, αξίζει να το μοιραστείς»
  • «Μάθε μερικές φράσεις σε μία ξένη γλώσσα και κάνε εξάσκηση μαζί με τα άλλα άτομα στο σπίτι»

Εάν μένει μόνος:

  • «Δημιούργησε ένα καλλιτέχνημα (ζωγραφιά, γλυπτό κλπ) και μοιράσου το με άλλους με βιντεοκλήση, στο διαδίκτυο, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή μέσω ενός απλού μηνύματος στο κινητό»
  • «Μοιράσου τις αστείες περιπέτειες του κατοικίδιου σου ή μικρών ζώων»
  • «Ξεκίνα να σχεδιάζεις ένα νέο εγχείρημα, απεικόνισέ το σε ένα διάγραμμα ή έναν πίνακα, μοιράσου τα σχέδιά σου με άλλους και ζήτα τους να σε υποστηρίξουν με τις ιδέες τους»

Προσφέροντας στην κοινότητα:

  • «Γράψε γράμματα ή φτιάξε μερικές ζωγραφιές και ταχυδρόμησε τις σε ανθρώπους που δεν μπορούν να δεχθούν επισκέπτες εξαιτίας της πανδημίας, όπως άτομα που νοσηλεύονται ή άτομα σε γηροκομεία»
  • «Βρες τρία αντικείμενα από κάθε δωμάτιο που μπορούν να δωριστούν σε άτομα που βρίσκονται σε ανάγκη και ταχυδρόμησε τα σε αρμόδιους φορείς ή οργανώσεις με κοινωφελή σκοπό»

Σύνδεση μέσω Διαδικτύου:

  • «Ψάξε για δωρεάν διαδικτυακές συναυλίες, θρησκευτικές τελετές, λέσχες βιβλίου. Για ο,τιδήποτε, ενδεχομένως τώρα περισσότερο από ποτέ, υπάρχει μία διαδικτυακή κοινότητα διαθέσιμη να επιτρέψει σε ανθρώπους να επικοινωνήσουν»
  • «Γευμάτισε μαζί με συγγενείς μέσω βιντεοκλήσης»

Εάν οι θεραπευόμενοι μας προβούν επιτυχώς σε ορισμένες από αυτές ή παρόμοιες δραστηριότητες, μπορούμε να τους κατευθύνουμε, έτσι ώστε να βγάλουν συμπεράσματα για την ικανότητά τους να συνδέονται, τη συμβολή τους, και την ανθεκτικότητά τους να ανταπεξέρχονται σε δύσκολες και αβέβαιες καταστάσεις. Μπορούμε να τους ενισχύσουμε, να προσεγγίσουν την ουσία αυτών των δραστηριοτήτων με το να τους θέσουμε στοχευμένες ερωτήσεις που ενδυναμώνουν τις θετικές πεποιθήσεις για τον εαυτό τους, τους άλλους και τη θέση τους στο ευρύτερο σύνολο. Ορισμένες τέτοιες ερωτήσεις θα μπορούσαν να είναι:

  • «Τι λέει για εσένα ότι μπόρεσες να βοηθήσεις με αυτόν τον τρόπο;»
  • «Τι σου αρέσει πιο πολύ στην προσπάθειά σου να παραμείνεις συνδεδεμένος με άλλους ανθρώπους;»
  • «Είσαι αρκετά ευρηματικός στην επίλυση προβλημάτων, δεν συμφωνείς;»
  • «Τι λέει για εσένα το ότι μπόρεσες να μοιραστείς τις ιδέες σου με άλλους; Μήπως έχεις πράγματα να προσφέρεις στους άλλους;»

Συνδεόμενοι με τους θεραπευόμενούς μας με ενσυναίσθηση και κατανόηση

Η ενσυναίσθηση είναι η ικανότητά μας να συνδεόμαστε με καταστάσεις και συναισθήματα. Αν και οι επιπτώσεις της πανδημίας του COVID-19 ποικίλουν από άτομο σε άτομο, όλοι μας έχουμε αναγκαστεί να προβούμε σε πολλές αλλαγές στην καθημερινότητά μας. Πολλά συμβαίνουν πολύ γρήγορα κι έχουμε πολύ λίγο χρόνο προετοιμασίας. Μέσα σε αυτή την περίοδο μπορεί να αναδυθεί μία ποικιλία αρνητικών συναισθημάτων – όπως άγχος, σύγχυση, ή δυσφορία – και να ανακινηθούν, ανάμεσα σε άλλες σκέψεις, πεποιθήσεις ότι δεν διαθέτουμε παρά λίγο ή ακόμη και καθόλου έλεγχο. Δείχνοντας ότι μπορούμε να κατανοήσουμε την οπτική του θεραπευόμενού μας, μειώνουμε την απόσταση μεταξύ ημών και εκείνου και δυναμώνουμε το δεσμό μας μαζί του. Μπορούμε να επικοινωνήσουμε την κατανόησή μας με τρόπους όπως:

Αντανάκλαση συναισθήματος:

  • «Ακούω να μου λες πόσο δύσκολο είναι να είσαι στο σπίτι με τα παιδιά και να προσπαθείς παράλληλα να δουλέψεις. Φαντάζομαι ότι μπορεί να είναι εξαντλητικό. Έτσι το αισθάνεσαι;»
  • «Κατανοώ ότι αισθάνεσαι πως δεν έχεις τον έλεγχο αυτή τη στιγμή. Έχω κάνει παρόμοιες σκέψεις. Αναρωτιέμαι, εάν θα ήθελες να αξιοποιήσουμε το σημερινό μας χρόνο με το να σκεφτούμε τρόπους που μπορούμε και οι δύο να ανακτήσουμε εν μέρει τον έλεγχο της κατάστασης. Μπορούμε και οι δύο να φτιάξουμε συγκεκριμένα σχέδια δράσης και μετά να δούμε ποιες στρατηγικές δούλεψαν περισσότερο. Τι λες;»

Μοιράσου καλές στρατηγικές και ζήτα νέες ιδέες:

  • Αυτή μπορεί να είναι μία εξαιρετική ευκαιρία να μάθουμε από τους θεραπευόμενούς μας. Έχουν κάποια πρόταση για το πώς μπορούν οι άλλοι – ή ακόμα και εμείς οι ίδιοι – να διαχειριστούν το άγχος τους. Έχουν κάποια αγαπημένη άσκηση ενσυνειδητότητας ή χαλάρωσης, ή κάποια ιδιαίτερη ασχολία που αποσπά το μυαλό τους από την κατάσταση;
  • Όποτε ακούς μία νέα ιδέα, υπογράμμισε στο θεραπευόμενό σου το πόσο πιθανό είναι η ιδέα του να βοηθήσει άλλους – ή/και εμάς – να ανταπεξέλθουν στις προκλήσεις. Αυτή είναι η επιτομή της σύνδεσης, της συνεισφοράς και του σκοπού.

Συνοψίζοντας…

… σε καιρούς ανησυχίας και αβεβαιότητας, είναι ιδιαίτερης σημασίας να τείνουμε ο ένας στον άλλον. Το να προβαίνουμε σε καθημερινή στοχευμένη δράση, να μοιραζόμαστε τις εμπειρίες μας, να μαθαίνουμε ο ένας από τον άλλον, και να είμαστε ευέλικτοι και με ενσυναίσθηση, είναι όλοι τρόποι να ενισχύσουμε την σύνδεση και να ενδυναμωθούμε απέναντι στις προκλήσεις. Δώστε στον εαυτό σας την ευκαιρία να σκεφτεί εναλλακτικά και με δημιουργικότητα! Είμαστε όλοι μαζί!

Σημείωμα του μεταφραστή

Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε στο επίσημο blog του Beck Institute https://beckinstitute.org, στις 28 Μαρτίου 2020, από την Ellen Inverso PsyD, η οποία, μαζί με τον Paul Grant, Phd, διευθύνουν το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της Recovery-Oriented Cognitive Therapy.

H CT-R βασίζεται στο γνωσιακό μοντέλο του Aaron Beck, και προεκτείνει τη Γνωσιακή Θεραπεία εστιασμένη στη Ψύχωση (Cognitive Therapy for Psychosis – CBTp) ενσωματώνοντας σε αυτή τις βασικές αρχές του Recovery Movement, δημιουργώντας μία ολοκληρωμένη θεραπευτική πρόταση σχεδιασμένη να προάγει την ενδυνάμωση, την ανάκαμψη, και την ανθεκτικότητα σε άτομα με σοβαρές και χρόνιες ψυχικές διαταραχές. Η φιλοσοφία και τεχνικές της CT-R βρίσκουν ως κύριο πεδίο εφαρμογής τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι ψυχικά πάσχοντες με μεγάλη χρονιότητα νόσου, δυσκολίες στη συναισθηματική σύνδεση και έκφραση, σημαντικά γνωστικά ελλείμματα, απουσία κινητοποίησης, ή/και βρίσκονται κοινωνικά απομονωμένοι, ενώ στην τρέχουσα ιδιαίτερη περίοδο, που χαρακτηρίζεται από κοινωνική απόσταση, μπορούμε όλοι να επωφεληθούμε από τις βασικές αρχές της.

Αν θέλετε να διαβάσετε περισσότερα για τη CT-R, μπορείτε να το κάνετε εδώ ή από την επίσημη σελίδα της CT-R εδώ (https://beckinstitute.org/what-is-recovery-oriented-cognitive-therapy-ct-r/). Αν θέλετε να διαβάσετε το πρωτότυπο άρθρο μπορείτε να το κάνετε εδώ (https://beckinstitute.org/connection-belonging-and-purpose-in-the-world-of-social-distancing/). Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη CT-R, στείλτε email στο Τμήμα Θεραπειών Ενηλίκων του ΙΕΘΣ, εδώ (the@ibrt.gr), υπόψη Γιάννη Χρυσόπουλου.

Βιβλιογραφία:

Baumeister, R. F., & Leary, M.R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychol Bulletin, 117(3), 497-529.

Beck, A.T., Grant, P.M., Inverso, E., Brinen, A., Perivoliotis, D. (in press). Recovery-oriented cognitive therapy for serious mental health conditions. Guilford Press, New York.

Green, M. F., Horan, W. P., Lee, J., McCleery, A., Reddy, L. F., & Wynn, J. K. (2018). Social Disconnection in Schizophrenia and the General Community. Schizophrenia bulletin, 44(2), 242–249. https://doi.org/10.1093/schbul/sbx082

Patel, R., Jayatilleke, N., Broadbent, M., Chang, C-K., Foskett, N., Gorrell, G., Hayes, R. D., . . Stewart, R. (2015). Negative symptoms in schizophrenia: a study in a large clinical sample of patients using a novel automated method. British Medical Journal Open, 5(9).

Reddy, F., Reavis, E., Polon, N., Morales, J. & Green, M. (2017). The Cognitive Costs of Social Exclusion in Schizophrenia. Schizophrenia Bulletin 43, S54-S54

koronoios-stigma

Αντιμετωπίζοντας το στίγμα και τις διακρίσεις, που σχετίζονται με τον COVID-19

Έλλη Κουβαράκη, MSc.
Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς

Οι καταστάσεις έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία, όπως η εκδήλωση της νόσου του κορονοϊού (COVID-19), είναι ιδιαίτερα στρεσογόνες για τους ανθρώπους και τις κοινότητες. Ο φόβος και το άγχος για μια ασθένεια μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνικό στίγμα προς τους ανθρώπους, τις περιοχές ή τα πράγματα. Η τρέχουσα πανδημία προκάλεσε κοινωνικό στίγμα και συμπεριφορές διακρισης εναντίον ανθρώπων συγκεκριμένου εθνοτικού υποβάθρου, καθώς και όσων θεωρούνταν ότι έχουν έρθει σε επαφή με τον ιό. Επιπλέον, οι ασθενείς ή άτομα που βρίσκονται σε καραντίνα μπορεί να εκδηλώσουν ντροπή, ενοχή ή στίγμα (εσωτερικευμένο στίγμα).

Τι είναι το κοινωνικό στίγμα και το προσωπικό στίγμα;

Το κοινωνικό στίγμα στο πλαίσιο της υγείας είναι η αρνητική συσχέτιση ενός ατόμου ή μιας ομάδας ανθρώπων, που έχουν ορισμένα χαρακτηριστικά και μια συγκεκριμένη ασθένεια. Σε μία κρίση για την υγεία, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι οι άνθρωποι υφίστανται διακρίσεις, αντιμετωπίζονται διαφορετικά ή / και υφίστανται απώλεια της θέσης τους, εξαιτίας της αντιλαμβανόμενης σύνδεσής τους με μια ασθένεια. Το στίγμα μπορεί, επίσης, να εκδηλωθεί προς ένα άτομο, που έχει νοσήσει, μετά την απελευθέρωσή του από την καραντίνα, ακόμα κι αν δεν μπορεί πλέον να μεταδώσει τον ιό σε άλλους. Οι άνθρωποι, που δεν έχουν εκδηλώσει την ασθένεια, αλλά μοιράζονται παρόμοια χαρακτηριστικά με αυτή την ομάδα μπορεί, επίσης, να υποστούν τις συνέπειες του στίγματος. Ακόμα, υφίστανται στίγμα τα άτομα που πρόσφατα έχουν ταξιδέψει στο εξωτερικό ή προέρχονται από χώρα, που θεωρείται ότι εκδηλώθηκε αρχικά ο ιός ή από χώρες, που θεωρούνται υψηλού κινδύνου. Επιπλέον, μερικοί εργαζόμενοι στην πρώτη γραμμή (π.χ. γιατροί, νοσηλευτές, εθελοντές κ.ά.) ενδέχεται να βιώσουν εξοστρακισμό από την οικογένεια ή την κοινότητά τους, λόγω του φόβου και του στιγματισμού τους. Αυτός ο στιγματισμός μπορεί να αποβεί επιζήμιος για την ευημερία των εργαζομένων, των ατόμων, που έχουν εμφανίσει τη νόσο, καθώς και των φροντιστών τους, της οικογένειας, των φίλων και της κοινότητας, όπου διαβιούν.

Η επίγνωση των αρνητικών στερεοτύπων μπορεί επίσης να επηρεάσει την εικόνα του εαυτού, εφόσον η επίγνωση αυτή των απόψεων των άλλων μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο κάποιος βλέπει τον εαυτό του. Μια πιθανή συνέπεια της επίγνωσης του κοινωνικού στίγματος είναι η ανάπτυξη προσωπικού στίγματος ή η εσωτερίκευση των αρνητικών δημόσιων στάσεων και στερεοτύπων. Το εσωτερικεύμενο στίγμα αναφέρεται στη μείωση της αυτοεκτίμησης ή της αυταξίας ενός ατόμου ή ομάδας, ως αποτέλεσμα της αυτοαξιολόγησής τους ως κοινωνικά απορριπτέοι. Συνεπώς, το στίγμα μπορεί να κάνει τους ανθρώπους να αισθάνονται ένοχοι ή κακοί, επειδή νοσούν από τον ιό («Έπρεπε να ήμουν πιο προσεκτικός. Οι άλλοι δεν θα θέλουν να με δουν, θα με κατηγορούν, είμαι πηγή μικροβίων», «Μου αξίζει αυτό που έπαθα, εγώ φταίω»).

Το στίγμα και οι διακρίσεις μπορούν, επίσης, να αυξήσουν το άγχος, καθώς το άτομο μπορεί να ανησυχεί για το πώς να διαχειριστεί τις διακρίσεις, και να υπονομεύσουν την κοινωνική συνοχή, προκαλώντας πιθανή κοινωνική απομόνωση των ατόμων ή των ομάδων. Το στίγμα συχνά οδηγεί τους ανθρώπους να κρύψουν την ασθένεια για να αποφύγουν τις συμπεριφορές διάκρισης εναντίον τους, τους αποτρέπει να αναζητήσουν έγκαιρα υγειονομική περίθαλψη και τους αποθαρρύνει να υιοθετήσουν κατάλληλες συμπεριφορές υγιεινής. Οι άνθρωποι μπορεί να είναι λιγότερο πιθανό να αναζητήσουν θεραπεία για τον ιό, εάν φοβούνται ότι θα αντιμετωπίσουν διακρίσεις. Κάποιος που εκδηλώνει τα συμπτώματα του κορονοϊού ή πιστευει ότι έχει έρθει σε επαφή με κάποιον, που πιθανώς έχει νοσήσει, μπορεί να προσπαθήσει να αποφύγει την καραντίνα για να αποκρύψει το γεγονός της ασθένειάς του.

Γιατί ο COVID-19 έχει προκαλέσει στίγμα;

Η εκδήλωση στίγματος, που σχετίζεται με τον COVID-19, βασίζεται σε τρεις κύριους παράγοντες: (α) Είναι μια ασθένεια, που είναι νέα και για την οποία παραμένουν ακόμη πολλά στοιχεία άγνωστα, (β) συχνά φοβόμαστε το άγνωστο, (γ) Είναι εύκολο να συσχετίσουμε αυτόν τον φόβο με τους «άλλους». Είναι κατανοητό ότι οι άνθρωποι αισθανόμαστε σύγχυση, άγχος και φόβο, υπό συνθήκες πρωτόγνωρες και απρόβλεπτες. Δυστυχώς, αυτοί οι παράγοντες τροφοδοτούν, επίσης, τα επιβλαβή στερεότυπα.

Οι συμπεριφορές διάκρισης, που προκύπτουν από το στίγμα μπορούν να εμφανιστούν με διάφορους τρόπους, όπως:

  • Αναφορά στον COVID-19 ως «ξενόφερτο ιό», ή ασιατική ή κινεζική γρίπη.
  • Κατηγορίες εναντίον ενός ατόμου ή μιας ομάδας ανθρώπων, που μπορεί να έχουν τον ιό ότι «είναι απρόσεκτοι που κόλλησαν και εξαπλώνουν την ασθένεια». «Είναι επικίνδυνος/η, είναι ακριβώς το είδος του ατόμου που θα κολλήσει τον κορονοϊό. Αυτός/ή φταίει».
  • Αποφυγή επιχειρήσεων, όπως τα ασιατικά εστιατόρια και παντοπωλεία.
  • Λεκτικές ή σωματικές επιθέσεις σε συγκεκριμένες εθνοτικές ομάδες.
  • Διαφορετική μεταχείριση των στιγματισμένων ατόμων στην υγειονομική περίθαλψη, τα σχολεία και τους χώρους εργασίας.

Τι μπορούμε να κάνουμε για να αντιμετωπίσουμε την «εξάπλωση» του στίγματος;

Όταν αναφερόμαστε στη νόσο του κορονοϊού, ορισμένες εκφράσεις μπορεί να έχουν αρνητικό νόημα για τους ανθρώπους και να τροφοδοτούν στιγματιστικές στάσεις. Μπορούν να διαιωνίσουν ήδη υπάρχοντα αρνητικά στερεότυπα ή υποθέσεις, να ενισχύσουν ψευδείς συσχετισμούς μεταξύ της νόσου και άλλων παραγόντων, να δημιουργήσουν ευρύ φόβο ή να οδηγήσουν σε περιθωριοποίηση τους ανθρώπους, που έχουν την ασθένεια. Παρακάτω παρατίθενται κατάλληλες () και ακατάλληλες διατυπώσεις (), όταν καλούμαστε να συζητήσουμε για τον COVID-19.

Αναφερόμαστε στη ασθένεια με το όρο «κορονοϊός».

  • Μην αποδίδετε τοποθεσίες ή εθνικότητα στην ασθένεια, π.χ. δεν είναι ο «ασιατικός ιός».
    Το επίσημο όνομα της ασθένειας επιλέχθηκε σκόπιμα για να αποφευχθεί ο στιγματισμός – «co» από τη λέξη Corona, «vi» από τη λέξη virus και «d» από τη λέξη disease, 19 γιατί η ασθένεια εκδηλώθηκε για πρώτη φορά το 2019 (COVID-19).

Αναφερόμαστε σε «ανθρώπους, που έχουν κορονοϊό», «ανθρώπους, που λαμβάνουν θεραπεία για τον κορονοϊό» ή «άνθρωπους, που αναρρώνουν από τον κορονοϊό».

  • Δεν αναφερόμαστε σε ανθρώπους που έχουν νοσήσει, ως άτομα που «μεταδίδουν τον COVID-19», «μολύνουν τους άλλους» ή «εξαπλώνουν τον ιό», καθώς υπονοείται σκόπιμη μετάδοση και υποδηλώνει κατηγορία. Οι εκφράσεις αυτές δημιουργούν την εντύπωση ότι τα άτομα με τη νόσο έχουν την πρόθεση να μεταδώσουν τον ιό ή είναι «λιγότερο άνθρωποι» από τους υπόλοιπους, τροφοδοτώντας τον στιγματισμό τους, υπονομεύοντας την ενσυναίσθηση και δυνητικά προκαλώντας ευρύτερη απροθυμία να αναζητήσουν θεραπεία ή να κάνουν εξετάσεις ή να μπουν σε καραντίνα. Υποστηρίξτε κάποιον που αντιμετωπίζει στίγμα ή διάκριση εξαιτίας του COVID-19.

Μιλήστε με ακρίβεια για τον κίνδυνο από τον κορονοϊό, βάσει επιστημονικών δεδομένων και τελευταίων επίσημων κατευθυντήριων γραμμών υγείας.

  • Μην επαναλάβετε ή μοιράζεστε ανεπιβεβαίωτες φήμες και αποφύγετε τη χρήση υπερβολικής γλώσσας, που έχει σχεδιαστεί για να δημιουργεί φόβο, όπως «πανούκλα», «αποκάλυψη», κλπ.

Μιλήστε θετικά και υπογραμμίστε την αποτελεσματικότητα των μέτρων πρόληψης και θεραπείας. Για τους περισσότερους ανθρώπους αυτή είναι μια ασθένεια, που μπορούν να ξεπεράσουν. Υπάρχουν απλά βήματα, που μπορούμε να ακολουθήσουμε όλοι στην προσπάθειά μας να κρατήσουμε ασφαλείς τους εαυτούς μας, τους αγαπημένους μας και τους πιο ευάλωτους.

  • Μην δίνετε έμφαση και μην εστιάζετε στο αρνητικό ή σε μηνύματα απειλής. Πρέπει να συνεργαστούμε για να βοηθήσουμε τους πιο ευάλωτους να νιώσουν και να παραμείνουν ασφαλείς.

Αν βιώνετε προσωπικό στίγμα, που σχετίζεται με τον κορονοϊό:

  • Μιλήστε σε κάποιον που εμπιστεύεστε και εκφράστε το πώς αισθάνεστε.
  • Μιλήστε ανοιχτά εναντίον των στιγματιστικών συμπεριφορών.
  • Υπενθυμίστε στον εαυτό σας ότι δεν κάνατε κάποιο λάθος. Όλοι μπορεί να αρρωστήσουν και δεν είναι εφικτό να ελέγχουμε τα πάντα.
  • Μην παίρνετε προσωπικά τις συμπεριφορές προφύλαξης των άλλων. Αν έχετε κορονοϊό και είστε σε καραντίνα μέσα στο σπίτι σας, οι άνθρωποι θα αποφεύγουν να έρθουν κοντά σας, θα καθαρίζουν τις επιφάνειες που αγγίζετε κλπ. Είναι μέτρα για την προστασία των υπολοίπων στο σπίτι – δεν είναι για εσάς, είναι για τον ιό.
  • Αποφύγετε να διαβάζετε συζητήσεις στα κοινωνικά μέσα ή τις ιστοσελίδες, στις οποίες χρησιμοποιείται στιγματιστική γλώσσα.
  • Αντιμετωπίστε τον εαυτό σας με κατανόηση, φροντίδα και ενσυναίσθηση. Σκεφτείτε το τι θα θέλατε για τον εαυτό σας, όπως θα σκεφτόσασταν για ένα αγαπημένο σας πρόσωπο στην ίδια κατάσταση.
  • Αποκτήστε μία πιο ρεαλιστική κατανόηση για την ασθένεια μέσω ενημέρωσης από αξιόπιστες πηγές, όπως ο ΕΟΔΥ (< a href=”https://eody.gov.gr/” target=”_blank”>https://eody.gov.gr/).
  • Καθώς το προσωπικό στίγμα περιλαμβάνει αρνητικές δηλώσεις προς τον εαυτό και και πεποιθήσεις για τον εαυτό που πηγάζουν από το κοινωνικό στίγμα, η αναγνώριση, η εξέταση και η τροποποίηση αυτών των δυσλειτουργικών πεποιθήσεων είναι μία αποτελεσματική προσέγγιση. Αν έχετε ή είχατε COVID-19, αυτό δεν πρέπει να σας καθορίζει ως άτομο.
  • Επανασυνδεθείτε με φίλους, συγγενείς, συναδέλφους, συζητώντας μαζί τους ανοιχτά για το πώς νιώθετε μετά την καραντίνα και δώστε χρόνο και στους ίδιους να προσαρμοστούν στη φυσική εγγύτητα μαζί σας. Είναι μία νέα ασθένεια και είναι εύλογο να δημιουργείται έντονη ανασφάλεια και φόβος.
  • Ενδυναμώστε τον εαυτό σας, διαμορφώνοντας αντίθετες προς το στίγμα πεποιθήσεις, όπου η έμφαση θα δίνεται στις δυνάμεις σας, στους τρόπους μέσω των οποίων αντιμετωπίσατε τις δυσκολίες και τα καταφέρατε.

Βιβλιογραφικές παραπομπές
1. Beyond stigma. COVID-19: Spread solidarity and love, not stigma and fear. Retrieved from: http://www.beyondstigma.org/
2. The Center of Addiction and Mental Health. Stigma and Prejudice. Retrieved from: https://www.camh.ca/en/health-info/mental-health-and-covid-19#stigma
3. UNICEF, the World Health Organization (WHO) and the International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (IFRC). Social stigma associated with the coronavirus disease. Retrieved from: https://www.unicef.org/documents/social-stigma-associated-coronavirus-disease-covid-19
4. WHO. Mental health and psychosocial considerations during the COVID-19 outbreak. Retrieved from: https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/mental-health-considerations.pdf
5. IASC. Briefing note on addressing mental health and psychosocial aspects of COVID-19 Outbreak. Retrieved from: https://www.unicef.org/documents/briefing-note-addressing-mental-health-psychosocial-aspects-coronavirus-disease-covid-19

Ιολίνα & Κορονάκος

Εμείς, μία ομάδα των θεραπευτριών του Τμήματος Παιδιών & Εφήβων του Ι.Ε.Θ.Σ., αποφασίσαμε να απευθυνθούμε στα παιδιά τα οποία πλήττονται σοβαρά από τον εγκλεισμό στο σπίτι. Ό,τι κυκλοφορεί στο διαδύκτιο μέχρι τώρα σχετίζεται κυρίως με γενικές συμβουλές προς τους γονείς. Εμείς θέλουμε να απευθυνθούμε στα ίδια τα παιδιά, να υποστηρίξουμε τις δυνάμεις αυτοϋπευθυνότητας, να προσφέρουμε βοήθεια για αυτοβοήθεια και για συνδιαμόρφωση των ειδικών συνθηκών στις οποίες είναι αναγκασμένη να ζει η οικογένεια. Θέλουμε να αξιοποιηθεί αυτή η κρίση για την διαμόρφωση υπεύθυνων αυριανών πολιτών, με κριτική σκέψη και κυρίως με υγιή ψυχισμό.

Δημιουργήσαμε δύο παιδιά ήρωες την ΙΟΛΙΝΑ και τον ΚΟΡΟΝΑΚΟ. Είναι παιδιά Δημοτικού. Η μαμά είναι τραπεζικός και δουλεύει στο σπίτι, ο μπαμπάς είναι άνεργος μουσικός. Τα παιδιά είναι πρωταγωνιστές της αναπλαισίωσης. Αξιοποιούμε την σοφία αρχαίων λαών (π.χ. «Ουδέν κακό αμιγές καλού.») ώστε τα παιδιά να συνδιαμορφώσουν την νέα κατάσταση με την δική μας υποστήριξη.

Ενισχύεται με αυτό τον τρόπο η αυτοϋπευθυνότητα και η αξιοποίηση εγγενών δυνάμεων για επίλυση προβλημάτων και δημιουργικής διαμόρφωσης του περιβάλλοντος. Με αυτόν τον τρόπο στοχεύουμε και στην Μετά-τον-Κορονοϊό- εποχή με ενεργούς σκεπτόμενους πολίτες και όχι με ανθρώπους με κλονισμένη ψυχική υγεία. Τα δύο παιδιά παλεύουν καθημερινά να νικήσουν την ύπουλη πλευρά του Κορονοϊού που εχει εισβάλει ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ και καταστρέφει τις μεταξύ τους σχέσεις.

Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για την ΙΟΛΙΝΑ και τον ΚΟΡΟΝΑΚΟ, όπως και να βρείτε τα επεισόδια εδώ.