Κεφάλαιο από το βιβλίο Μιλήστε με έναν ειδικό, των Γ. Ευσταθίου, Φ. Λέκκα, Χ. Βαρβέρη, & Ε. Κονσουλίδου.
Συνάδελφοι που βοήθησαν σε μία αρχική αποδελτίωση των απαντήσεων: Ε. Κατσάμπα.
Τα τροχαία ατυχήματα εντάσσονται στην κατηγορία των τραυματικών γεγονότων που προκαλούν ένα σύνολο έντονων συναισθηματικών αντιδράσεων, δεδομένου ότι:
- συμβαίνουν απρόβλεπτα, αιφνίδια και απρόσμενα,
- το άτομο αισθάνθηκε ανίσχυρο να αποτρέψει το γεγονός,
- η υποκειμενική αίσθηση ασφάλειας πλήττεται σοβαρά, καθώς το άτομο συνειδητοποιεί τους κινδύνους που ελλοχεύουν στον κόσμο που το περιβάλλει.
Μεταξύ των κύριων συνεπειών αυτής της τραυματικής εμπειρίας είναι το άγχος, η κατάθλιψη, οι κρίσεις πανικού, τα προβλήματα στον ύπνο (αϋπνία, όνειρα σχετικά με το ατύχημα), η ευθύνη και οι ενοχές αν πρόκειται για επιζώντες ενός ατυχήματος στο οποίο υπήρξαν και θανατηφόροι τραυματισμοί, η ευερεθιστότητα, η ένταση και η ανησυχία, οι φοβίες.
Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, επιστρατεύεται η αποφυγή ως στρατηγική διαχείρισης αυτών των δυσάρεστων συμπτωμάτων. Ειδικότερα, η αποφυγή εκδηλώνεται ως αλλαγή στην ταξιδιωτική συμπεριφορά και μπορεί να γίνει εμφανής κατά τρεις τρόπους:
(α) φοβία οδήγησης,
(β) περιορισμοί και υιοθέτηση ειδικών συνθηκών κατά την οδήγηση,
(γ) εκδήλωση αγχωδών αντιδράσεων ακόμη και στην περίπτωση συνοδηγού σε όχημα.
Η φοβία οδήγησης είναι η συνηθέστερη φοβία που εμφανίζεται μετά από ένα τροχαίο ατύχημα, και εκδηλώνεται κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες που μοιάζουν με τη στιγμή ή τις συνθήκες του ατυχήματος (π.χ. νύχτα, χιόνι, βροχή, ομίχλη). Επιπλέον, μπορεί να εκδηλωθεί και ως δυσκολία του ατόμου να είναι συνοδηγός σε αυτοκίνητο (ή, πιο σπάνια, να ταξιδέψει με πλοίο ή τρένο, εάν το ατύχημα ήταν ναυτικό ή σιδηροδρομικό). Το άτομο φοβάται έντονα ότι θα χάσει τον έλεγχο του αυτοκινήτου και ότι θα επαναληφθεί η τραυματική εμπειρία. Έτσι, στη σκέψη ή κατά τη διάρκεια της οδήγησης βιώνει έντονα συμπτώματα άγχους (π.χ. νιώθει ότι του κόβεται η ανάσα, η καρδιά του χτυπά γρήγορα, έχει αίσθηση παγώματος ή καψίματος στο σώμα και τρέμουλο).
Σε γενικές γραμμές, η ένταση και η διάρκεια αυτών των συμπτωμάτων εξαρτάται από τη σοβαρότητα του ατυχήματος, όπως επίσης αν έχει υπάρξει θάνατος ή σοβαρός τραυματισμός. Τα συμπτώματα μπορεί να είναι πολύ έντονα, αν η ζωή του ατόμου απειλήθηκε σοβαρά, έστω και αν τελικά δεν υπήρξε σοβαρός τραυματισμός. Από την άλλη, ακόμη και μικρότερης σοβαρότητας ατυχήματα είναι δυνατόν να προκαλέσουν την έκλυση φόβου και άλλων αρνητικών συνεπειών ακριβώς λόγω της υποκειμενικής αξιολόγησης του κινδύνου.
Κάποιες από τις παραπάνω αντιδράσεις είναι φυσιολογικές και αναμενόμενες. Ωστόσο, αν παρατείνονται χρονικά και επιμένουν, τότε δημιουργούν προβλήματα στο άτομο και την καθημερινότητά του (εργασία, κοινωνικές σχέσεις κ.λπ.). Σε τέτοιες περιπτώσεις, το άτομο μπορεί να υποφέρει από πολλές παρεισφρητικές σκέψεις σε σχέση με το ατύχημα και συχνά να επαναβιώνει (δηλαδή να ξαναζεί) το τραυματικό γεγονός και να αδυνατεί να το βγάλει από το μυαλό του. Μπορεί να αποφεύγει όχι μόνο την οδήγηση, αλλά ακόμη και να σκεφτεί το περιστατικό του ατυχήματος. Επιπλέον, οι συμπεριφορές αποφυγής μπορεί να γενικευθούν και να επηρεάσουν την καθημερινότητά του, δηλαδή ενδέχεται να αποφεύγει αγαπημένους ανθρώπους ή και μέρη και καταστάσεις που του θυμίζουν το ατύχημα.
Σε αυτές τις περιπτώσεις έντονων και χρονικά παρατεταμένων συμπτωμάτων, που προκαλούν προβλήματα στην καθημερινή ζωή του ατόμου, μιλάμε για Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες, η οποία χρήζει βοήθειας ειδικού.
Αντιπροσωπευτικά μηνύματα
Όταν ήμουνα 12 χρονών, δυστυχώς έζησα έναν εφιάλτη από τον οποίο δεν μπορώ να ξεφύγω: έχασα τον πατέρα μου ύστερα από ένα τροχαίο ατύχημα το οποίο έζησα γιατί ήμουν κι εγώ στο αυτοκίνητο και γιατί ήμουν η μόνη που είχε τις αισθήσεις της. Η μαμά μου, η αδερφή μου και ο μπαμπάς μου είχαν χτυπήσει σοβαρά! Σκεφτείτε, λοιπόν, ένα παιδί, νύχτα στο νοσοκομείο, μόνο του, να βλέπει τους γονείς του να πεθαίνουν και να προσπαθεί να πάρει τους συγγενείς του τηλέφωνο, αλλά να μην μπορεί να θυμηθεί τα νούμερα! Και στην κηδεία του μόνο εγώ πήγα, καθώς η μητέρα μου και η αδερφή μου ήταν στο νοσοκομείο και δεν ήξεραν τίποτα.
Ύστερα από μερικές ημέρες εγώ νόμιζα ότι θα ήταν όλα όπως παλιά. Τα έθαψα, δηλαδή, όλα μέσα μου πιστεύοντας ότι δεν έχει αλλάξει τίποτα! Ούτε να κλάψω δεν μπορούσα! Η αδερφή μου έπεσε σε κατάθλιψη, ήθελε να αυτοκτονήσει κι έτσι οι περισσότεροι συγγενείς αλλά και η μητέρα μου έπεσαν κυριολεκτικά επάνω της! Για μένα δεν ενδιαφέρθηκαν και πολύ, μιας και φαινομενικά δεν είχα πρόβλημα. Τα επόμενα χρόνια άρχισα να παθαίνω, κυρίως τα βράδια, κρίσεις πανικού.
Τότε δεν ήξερα τι ήταν, είχα ταχυπαλμίες, νόμιζα ότι θα πεθάνω και με πήγαιναν στους καρδιολόγους! Ποιος να σκεφτεί ότι εγώ ήμουνα ψυχικά άρρωστη! Αργότερα κατάλαβε η μητέρα μου ότι εγώ μπορεί να φαινόμουν καλά αλλά δεν ήμουν!
Από τότε, λοιπόν, έχω αποκτήσει πολλές φοβίες, ανασφάλειες, χαμηλή αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση, βλέπω τη ζωή με αρνητικό μάτι και ακόμη και αν έχουν περάσει τόσα χρόνια κι έχω κι εγώ ένα παιδί τώρα, πιστεύω ότι ηλικιακά μπορεί να έχω μεγαλώσει μέσα μου όμως αισθάνομαι ότι ψυχικά έχω παραμείνει εκείνο το παιδί των 12 χρόνων! Θα σας ευχαριστούσα πολύ αν μου δίνατε κάποιες απαντήσεις γιατί εγώ τις ψάχνω πολλά χρόνια!
Το ερώτημα αφορά σε μία φίλη μου, η οποία είναι 24 ετών. Χτύπησε πριν από λίγες ημέρες σε τροχαίο ατύχημα. Ήταν συνεπιβάτης (χωρίς κράνος) σε μηχανάκι και τους χτύπησε από πίσω ένα αυτοκίνητο. Η φίλη μου τη γλίτωσε σχετικά φτηνά με λίγα μόνο ράμματα στο κεφάλι και στο πόδι. Από τη στιγμή που σας γράφω γι’ αυτό, είναι προφανές ότι το πρόβλημα αφορά στο “ψυχολογικό” της τραύμα: Είναι σε φάση συνέχεια να θέλει να κλαίει, ή να καταριέται την ώρα και τη στιγμή που δεν έμεινε στον τόπο από το να υποφέρει τώρα. Έχει συνεχείς εφιάλτες “αναβίωσης”, με συνέπεια να ξυπνάει νωρίς (3-5 π.μ.) το πρωί και να αισθάνεται κουρασμένη σε όλο το υπόλοιπο της ημέρας. Φοβάται να μπει σε αυτοκίνητο ή να ανέβει σε μηχανάκι. Ακόμη και συζητήσεις που αναφέρουμε σαν σχέδιο το να πάμε εκδρομή με αυτοκίνητο, την τρομοκρατούν. Τώρα έχουν προκύψει νομικά ζητήματα στα οποία πρέπει να λάβει κάποια θέση, αλλά και πάλι αναστατώνεται με την παραμικρή αναφορά σε οτιδήποτε σχετικό. Μου θυμίζει PTSD, αλλά δεν είμαι ο αρμόδιος να βγάλω διάγνωση ή να προτείνω αντιμετώπιση. Την κατάσταση δυσκολεύει φαντάζομαι το γεγονός ότι έτσι κι αλλιώς (και πριν το ατύχημα) η ψυχολογία της ήταν ψιλοεύθραυστη (μάλιστα σε προηγούμενη επικοινωνία μαζί σας, της είχατε προτείνει διάγνωση καταθλιπτικού περιεχομένου) για την οποία δεν δέχεται να ζητήσει βοήθεια. Τι μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτήν σαν παρέα της (γιατί αρνείται πεισματικά να αναφέρει το γεγονός στους δικούς της); Την αφήνουμε ή την παρακινούμε να εκδηλώνει τα συναισθήματά της (να κλαίει), και προσπαθούμε να μην την αφήνουμε μόνη στο σπίτι και να την παρακινούμε να βγαίνει έξω (με τα πόδια) για έναν καφέ; Τι άλλο μπορούμε να κάνουμε; Αν τα συμπτώματά της είναι φυσιολογικά, σε σχέση με το ατύχημα (είναι τώρα 12 ημέρες που συνέβη, και 5 που βγήκε από το νοσοκομείο) σε πόσο καιρό θα αναμένουμε να εξαλειφθούν; Τι κάνουμε στο μεταξύ; Ευχαριστώ πολύ.
Πριν από 12 χρόνια περίπου έπαθα ένα εργατικό ατύχημα-τροχαίο όπου ήμουν συνεπιβάτης. Ήμουν 4 μηνών έγκυος (ευτυχώς δεν απέβαλα). Έπαθα σοβαρό τραυματισμό στον αυχένα, στην ωμοπλάτη, στη σπονδυλική στήλη, αλλά λόγω εγκυμοσύνης δεν μπορούσαν να επέμβουν οι γιατροί για πλήρη αποκατάσταση. Έτσι έμεινα αρκετό καιρό στο κρεβάτι χωρίς ιατρική υποστήριξη ή φαρμακευτική βοήθεια (λόγω εγκυμοσύνης), ενώ χρειαζόμουν και ορθοπεδικό για αποκατάσταση κάποιων τραυμάτων. Αφού γέννησα υγιές το κοριτσάκι μου, και επέστρεψα στους γιατρούς για να προσπαθήσω να επαναφέρω την υγεία μου, ήταν “ήδη πολύ αργά”. Μετά από αυτό το τροχαίο μου έχει μείνει ΜΟΝΙΜΟΣ φόβος ότι θα ξαναγίνει ατύχημα όταν βρίσκομαι μέσα σε κάποιο όχημα, και μέχρι σήμερα παθαίνω κρίσεις πανικού. Ενώ έχω δίπλωμα οδήγησης και απέκτησα και δικό μου ΙΧ τελευταία, δεν μπορώ να το οδηγήσω, γιατί πανικοβάλλομαι όταν βλέπω άλλα μεγάλου όγκου οχήματα, ιδρώνω, με πιάνει ταχυπαλμία, αρχίζω να τρέμω κ.λπ. Ευχαριστώ για την προσοχή σας.
Συνήθεις ερωτήσεις και απαντήσεις
Είχα τροχαίο ατύχημα και φοβάμαι ότι θα μου ξανασυμβεί.
Το τραυματικό γεγονός συνήθως ευθύνεται για τις αντιδράσεις άγχους που αντιμετωπίζει κάποιος μέσα σε κάποιο όχημα αναβιώνοντας το τροχαίο ατύχημα που έζησε στο παρελθόν. Ωστόσο, το γεγονός ότι τέτοιου είδους αντιδράσεις είναι «φυσιολογικές», μετά τη βίωση ενός τέτοιου γεγονότος δεν σημαίνει ότι είναι χρήσιμες ή ότι είναι αδύνατον να απαλλαγείτε από αυτές. Εφόσον προσπαθείτε να αντιμετωπίσετε αυτό τον μόνιμο φόβο, θεωρούμε ότι θα μπορέσετε να τα καταφέρετε με τη συνεργασία ενός ειδικού. Στο πλαίσιο της συνεργασίας αυτής, θα έχετε τη δυνατότητα να αξιολογήσετε τόσο την πιθανότητα να συμβεί ξανά ένα ατύχημα, αλλά και τις συνέπειες ενός πιθανού ατυχήματος.
Πώς να βοηθήσω μία φίλη μου που είχε τροχαίο ατύχημα και υποφέρει ψυχολογικά;
Τη βοηθάτε με το να είστε απλώς πλάι της, να ακούτε αυτά που λέει δείχνοντας ενδιαφέρον και κατανόηση. Προσφέρετέ της την ευκαιρία να εκφραστεί, προσέχοντας να της αφήνετε αρκετό «χώρο» για να εκφράσει όλα τα αρνητικά της συναισθήματα για το γεγονός (αυτό κάποιες φορές είναι δύσκολο για τον ακροατή, ο οποίος επιβαρύνεται ψυχολογικά από τα συναισθήματα που εκφράζονται). Βοηθήστε τη στα άμεσα καθημερινά θέματα και προωθήστε την επιστροφή της στις προηγούμενες καθημερινές ασχολίες.
Αν δείτε ότι τα συμπτώματα επιμένουν, θα πρέπει να την προτρέψετε να δει κάποιον ειδικό. Συζητήστε μαζί της τις ανησυχίες της σχετικά με ένα τέτοιο ενδεχόμενο και προσφερθείτε να τη συνοδεύσετε στην πρώτη της επίσκεψη. Αν δεν θέλει να επισκεφτεί κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας, μπορεί να απευθυνθεί σε κάποιο άλλο πρόσωπο που εμπιστεύεται (π.χ. τον οικογενειακό γιατρό). Μην ξεχνάτε ότι ως φίλος δεν θα πρέπει ποτέ να λειτουργήσετε ως ειδικός, όσες γνώσεις και αν έχετε. Επίσης, μην ξεχνάτε τα όρια των δικών σας δυνάμεων. Κάντε ό,τι μπορείτε, αλλά μην πέσετε στην παγίδα να θεωρήσετε τον εαυτό σας υπεύθυνο για την εξέλιξη της όλης κατάστασης. Αν η κατάσταση γίνει ανησυχητική και έχετε την αίσθηση ότι δεν μπορείτε να βοηθήσετε, θα πρέπει να ενημερώσετε τους δικούς της, χωρίς να θεωρείτε ότι προδίδετε την εμπιστοσύνη της.
Σε τροχαίο ατύχημα που είχα ως παιδί σκοτώθηκε αγαπημένο μου πρόσωπο. Νιώθω ότι δεν είχα την ευκαιρία να διαχειριστώ τότε την απώλεια, με αποτέλεσμα να με επηρεάζει ακόμα.
Η απώλεια ζωής αγαπημένου προσώπου είναι από μόνο του ένα εξαιρετικά πιεστικό ψυχολογικά γεγονός, και συνήθως είναι εξίσου πιεστικά τα γεγονότα που ακολουθούν μετά από αυτό.
Είναι πολύ πιθανό να προσπαθήσατε να καταστείλετε τα συναισθήματα που νιώθατε. Αυτό είναι μία απόλυτα φυσιολογική αρχική αντίδραση, καθώς μας προστατεύει από πολύ δυσάρεστες σκέψεις και συναισθήματα. Όταν όμως η άρνηση των συναισθημάτων χρησιμοποιηθεί για παρατεταμένο χρονικό διάστημα, τότε μας εμποδίζει να επεξεργαστούμε τα γεγονότα και σταδιακά να προσαρμοστούμε ψυχολογικά στη νέα πραγματικότητα. Στη φάση αυτή, τα παιδιά συνήθως εκδηλώνουν μία αυξημένη τάση εξάρτησης και φυσικής επαφής με τα αγαπημένα τους πρόσωπα, ενώ είναι σημαντικό να έχουν τις κατάλληλες εμπειρίες ώστε να διώχνουν την ένταση που βιώνουν, μέσα από το παιχνίδι, αλλά και δραστηριότητες έκφρασης, όπως η ζωγραφική. Αυτό απαιτεί τη διάθεση σημαντικού χρόνου από τη μεριά του γονέα. Επίσης, ο πιο εμφανής τρόπος με τον οποίο κάποιοι άνθρωποι δείχνουν την ψυχολογική πίεση που βιώνουν επιτρέπει στους άλλους να αντιληφθούν το πρόβλημα και τους προκαλεί να στρέψουν την προσοχή τους προς αυτούς.
Δυστυχώς, η παντελής έλλειψη πρόβλεψης για τον χειρισμό των ψυχολογικών επιπτώσεων ενός τραυματικού γεγονότος συνεχίζεται μέχρι σήμερα με σοβαρές συνέπειες. Ο οικογενειακός περίγυρος έπρεπε να είχε ενημερωθεί από ειδικούς ψυχικής υγείας, οι οποίοι και θα αναλάμβαναν να παρακολουθούν την προσαρμογή σας μετά το γεγονός σε προληπτικό επίπεδο, ακόμη και αν δεν εμφανίζατε κάποια δυσκολία.
Το σίγουρο είναι ότι ακόμη βασανίζεστε από ένα γεγονός που συνέβη στην παιδική σας ηλικία και θεωρούμε πολύ σημαντικό ότι κάνατε μία πρώτη αρχή αναζητώντας βοήθεια. Θα θέλαμε να σας προτρέψουμε να αναζητήσετε τη βοήθεια ενός ειδικού, ώστε το γεγονός αυτό να σταματήσει να καθορίζει τη ζωή σας. Κατανοούμε πόσο προσωπικά είναι τα θέματα αυτά και πόσο δύσκολο σας είναι να αρχίσετε να μιλάτε σε έναν άγνωστο, αλλά έχει παρατηρηθεί ότι με την εξιστόρηση και μόνο των γεγονότων επέρχεται κάποιου βαθμού ψυχολογική ανακούφιση. Δεν θα πρέπει να ξεχνάτε ότι ο ειδικός είναι εκπαιδευμένος στην αντιμετώπιση των επιδράσεων τέτοιων γεγονότων και θα σας βοηθήσει να βάλετε σε σειρά τις σκέψεις και τα συναισθήματά σας, να αντιμετωπίσετε τα συμπτώματά σας και να επιτύχετε μία καλύτερη ψυχολογική προσαρμογή.
