Κεφάλαιο από το βιβλίο Μιλήστε με έναν ειδικό, των Γ. Ευσταθίου, Φ. Λέκκα, Χ. Βαρβέρη, & Ε. Κονσουλίδου.
Συνάδελφοι που βοήθησαν σε μία αρχική αποδελτίωση των απαντήσεων: Χ. Μήτση.
Ο φόβος για τη δέσμευση, κατά κανόνα, βασίζεται στον φόβο για τη συναισθηματική εγγύτητα και επηρεάζει αρνητικά τις διαπροσωπικές σχέσεις. Κατά διαστήματα, οι περισσότεροι άνθρωποι αντιλαμβανόμαστε ότι μπορεί να αισθανθούμε δυσπιστία και φόβο για μία συναισθηματική σχέση με ένα πρόσωπο που αγαπάμε ερωτικά. Αυτού του είδους τα συναισθήματα συνδέονται με την ενδόμυχη ανησυχία ότι η σχέση ενδέχεται να οδηγήσει σε αρνητικά αποτελέσματα, όπως απόρριψη, έλλειψη ανταπόκρισης ή, τελικά, χωρισμό. Από την άλλη, η στενή σχέση με έναν άλλο άνθρωπο μπορεί να πυροδοτήσει μία αντίδραση φόβου για την εγγύτητα ακόμη και στην περίπτωση θετικών συναισθημάτων. Για παράδειγμα, η ανταπόκριση και το ενδιαφέρον του ενδέχεται να πυροδοτήσουν ανασφάλεια σχετικά με την προσωπική επάρκεια, ειδικά στην περίπτωση ατόμων ανασφαλών ως προς την αξία τους να αγαπηθούν. Αυτό συμβαίνει διότι βλέπουν τον εαυτό τους πολύ αρνητικά σε αντίθεση με τον σύντροφο που έχει μία διαφορετική εντύπωση.
Αυτές οι αρνητικές αντιλήψεις για τον εαυτό είναι δυνατόν να βασίζονται σε παρελθούσες εμπειρίες, στο πλαίσιο είτε της οικογένειας είτε προηγούμενων ερωτικών σχέσεων, και διαμορφώνουν την εικόνα που έχει το άτομο για τον εαυτό του, τους άλλους ανθρώπους και τις ερωτικές σχέσεις. Ειδικότερα, το άτομο μέσα από τα βιώματά του μαθαίνει και σχηματίζει πεποιθήσεις για τον εαυτό του και τους άλλους. Τα πρώτα του βιώματα ανιχνεύονται στο οικογενειακό του περιβάλλον και αυτό είναι σε μεγάλο βαθμό υπεύθυνο για τη διαμόρφωση κάποιων βασικών πεποιθήσεων, οι οποίες το ακολουθούν σε όλη του τη ζωή και συνεχίζουν να επηρεάζουν τη σκέψη, τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά, άλλες φορές λιγότερο και άλλες περισσότερο. Εδώ ακριβώς βρίσκεται το παράδοξο: ακόμη και μετά την ενηλικίωσή μας, συνεχίζουμε να συμπεριφερόμαστε βάσει κανόνων και αντιλήψεων που σχηματίσαμε σε πολύ μικρή ηλικία, με τις περιορισμένες πνευματικές δυνατότητες και την ελλιπή ψυχική ωρίμανση που μας χαρακτήριζε τότε.
Έτσι, αν το άτομο βίωσε απόρριψη, συναισθηματική απόσταση και ψυχρότητα, βία κ.λπ., αναπτύσσει μηχανισμούς με τους οποίους επιχειρεί να αντιμετωπίσει αυτή την οδύνη. Μαθαίνει να αποστασιοποιείται, να μη βασίζεται στους άλλους, ενώ ενδέχεται να καταφεύγει στη φαντασία για να αντλήσει ευχαρίστηση παρά στις πραγματικές αλληλεπιδράσεις με άλλους ανθρώπους. Είναι σαν να διαμορφώνεται μία βασική αμφιβολία για το κατά πόσο μπορεί να αγαπήσει έναν άλλο άνθρωπο, ή για το κατά πόσο ένας άλλος άνθρωπος μπορεί να το αγαπήσει. Ως αποτέλεσμα, ενδέχεται να αποφεύγει κάθε είδους στενή διαπροσωπική σχέση ή να σχετίζεται με τους άλλους μόνο σε ένα επιφανειακό επίπεδο. Από την άλλη, δεν αποκλείεται να συνάπτει σχέσεις εγγύτητας, αλλά κατά διαστήματα να προκαλεί με τη συμπεριφορά του εντάσεις που πλήττουν τη σχέση και απομακρύνουν το αγαπημένο πρόσωπο.
Από τους πιο συνηθισμένους τρόπους με τους οποίους ένα άτομο απομακρύνεται από μία σχέση εγγύτητας είναι μέσω:
- της έλλειψης τρυφερότητας και συναισθηματικής έκφρασης,
- της αδιάφορης ή αρνητικής αντίδρασης προς τον σύντροφο που εκφράζει θετικά συναισθήματα ή θετική αναγνώριση,
- της καλλιέργειας καχυποψίας προς τον σύντροφο,
- της απώλειας της σεξουαλικότητας και της σεξουαλικής διάθεσης,
- της άσκησης αρνητικής κριτικής προς τον σύντροφο.
Είναι ευνόητο ότι οι συμπεριφορές αυτές ενισχύουν και διαιωνίζουν τον φόβο για την εγγύτητα.
Η ανίχνευση παρόμοιων πεποιθήσεων δεν είναι πάντοτε εύκολη, καθώς συχνά το άτομο τις νιώθει σαν κομμάτι του εαυτού του. Έχει συνηθίσει να σκέφτεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο και να επαναβιώνει το ίδια μοτίβα στον τρόπο που σχετίζεται με τους άλλους. Έτσι, η αλλαγή προϋποθέτει την αναγνώριση αυτών των βαθύτερων πεποιθήσεων και του τρόπου που καθοδηγούν τη συμπεριφορά του. Γι’ αυτό ενδέχεται η βοήθεια ενός ειδικού να είναι απαραίτητη.
Αντιπροσωπευτικά μηνύματα
Θέλω να είμαι πρώτη σε όλα και να μη “λιμνάζω” ποτέ. Νιώθω ότι ο γάμος είναι ουτοπία παρότι έχω μακροχρόνιες σχέσεις. Φοβάμαι ότι θα κάνω το βήμα του γάμου λόγω κοινωνικής “πίεσης”. Δεν πιστεύω σε αυτό τον θεσμό γιατί σίγουρα δεν μπορώ να δεσμευτώ για πάντα με κάποιον. Θέλω να μπορώ να πάρω το καπελάκι μου ή το καπελάκι του όποτε θέλει χωρίς μπλέξιμο των οικογενειών και διαζύγια και να ελευθερωνόμαστε. Θέλω να έχω την επιλογή να φύγω για πάντα, και ο γάμος επειδή θέλω να είμαι συνεπής μού τη στερεί… Τι πιστεύετε ότι μπορώ να κάνω ώστε να ισορροπήσω ανάμεσα στις επιταγές της κοινωνίας και στα πιστεύω μου;
Το πρόβλημά μου είναι ότι δεν μπορώ να κάνω σχέση με το αντίθετο φύλο. Ακόμη και στις φιλικές μου σχέσεις με το ίδιο φύλο είμαι πολύ επιφυλακτική. Θα έπρεπε να αναφέρω ότι ποτέ δεν είχα φιλικές σχέσεις με αγόρια. Αυτό πιστεύω ξεκίνησε από τα βιώματά μου μέσα στην οικογένεια. Ο πατέρας μου ήταν συχνά βίαιος προς τη μητέρα μου και κάποιες φορές προς εμένα και τα αδέλφια μου. Προς τη μητέρα μου έκανε συχνά πολύ έντονες σκηνές ζηλοτυπίας με αποκορύφωμα να την κατηγορεί ότι είχε εξωσυζυγικές σχέσεις. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα καθημερινούς καβγάδες, αλλά και ξυλοδαρμούς. Εγώ και τα αδέλφια μου ήμασταν τις περισσότερες φορές παρόντες σε όλες αυτές τις σκηνές. Τα τελευταία χρόνια αυτό έχει πλέον σταματήσει και ζούμε ήρεμα!
Επειδή είμαι φοιτήτρια και μένω σε άλλη πόλη από αυτή που μένουν οι δικοί μου, όταν πηγαίνω στην πόλη μου για διακοπές, τα αδέλφια μου ψάχνουν το κινητό μου τηλέφωνο, τον κατάλογο, τα μηνύματα κ.λπ. Αν τυχόν βρουν κάποιο αντρικό όνομα, αρχίζουν να με “ανακρίνουν” για το ποιος είναι, ποια η σχέση μου μαζί του, ψάχνουν να βρουν αν όντως τους λέω αλήθεια. Κάποια φορά που το έκαναν αυτό, τους απάντησα ότι είμαι μεγάλη σε ηλικία, αλλά και ότι η δουλειά μου απαιτεί να έχω σχέσεις με άτομα και των δύο φύλων χωρίς να είμαι αναγκασμένη ο τηλεφωνικός μου κατάλογος να περιέχει μόνο γυναικεία ονόματα. Μετά από αυτό σταμάτησαν την “έρευνα”.
Εσείς νομίζετε ότι αυτά τα γεγονότα συνδέονται με το πρόβλημα που έχω στις διαπροσωπικές μου σχέσεις; Αν ναι, πώς μπορείτε να με βοηθήσετε; Εγώ πώς μπορώ να το αντιμετωπίσω;
Συνήθεις ερωτήσεις και απαντήσεις
Μπορεί να φταίει το αυστηρό οικογενειακό περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσα για το ότι διστάζω να συνάψω σχέσεις;
Είναι πιθανό οι δυσκολίες που αντιμετωπίζετε με το άλλο φύλο να σχετίζονται με τις εμπειρίες σας από την οικογενειακή σας ζωή. Ωστόσο, δεν θα πρέπει να αναζητήσετε την επίδραση των εμπειριών αυτών μόνο στο επίπεδο του αντρικού προτύπου που εκπροσωπούσε ο πατέρας σας, αλλά και στο επίπεδο των γενικότερων συμπερασμάτων που εξαγάγατε από τις εμπειρίες αυτές. Μην ξεχνάτε ότι τα πρώτα βιώματά μας ανιχνεύονται στο οικογενειακό μας περιβάλλον και αυτό είναι σε μεγάλο μέρος υπεύθυνο για τη διαμόρφωση κάποιων βασικών πεποιθήσεών μας που μας ακολουθούν σε όλη μας τη ζωή και συνεχίζουν να επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τη σκέψη μας, τα συναισθήματά μας και τη συμπεριφορά μας.
Η ανίχνευση αυτών των πεποιθήσεων δεν είναι πάντοτε εύκολη, καθώς συχνά τις νιώθουμε σαν κομμάτι του εαυτού μας. Έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε με συγκεκριμένους τρόπους και γι’ αυτό συχνά χρειαζόμαστε τη βοήθεια ενός ειδικού για να τις εντοπίσουμε και να τις αλλάξουμε.
Δεν θέλω να δεσμευτώ σε μία σχέση με επίσημο χαρακτήρα, όπως ο γάμος.
Κατά πάσα πιθανότητα η επιθυμία που εκφράζετε αποτελεί μία μορφή φόβου συναισθηματικής δέσμευσης, η οποία μπορεί να οφείλεται σε ποικίλους παράγοντες. Παρότι θα ήταν υπερβολικό εκ μέρους μας να κάνουμε κάποια υπόθεση για την πηγή της δυσκολίας που αντιμετωπίζετε, σε γενικές γραμμές τέτοιου είδους φαινόμενα οφείλονται σε προηγούμενες αρνητικές εμπειρίες, στις οποίες άνθρωποι με τους οποίους συνδεθήκαμε συναισθηματικά «πρόδωσαν» την εμπιστοσύνη μας. Σε τέτοιες περιπτώσεις, γενικεύουμε τα συμπεράσματα που βγάλαμε από αυτές τις αρνητικές διαπροσωπικές εμπειρίες και τα χρησιμοποιούμε ως «κανόνες» για την αντιμετώπιση των επόμενων διαπροσωπικών μας σχέσεων.
Με τα παραπάνω δεν υπονοούμε ότι είναι υποχρεωτικό να παντρευτείτε επειδή το επιτάσσει η κοινωνία και σίγουρα αυτός δεν θα ήταν ένας καλός λόγος να το κάνετε, ιδίως αν δεν νιώθετε έτοιμη. Από την άλλη, θεωρούμε ότι θα ήταν προτιμότερο για εσάς να αποφασίσετε για το μέλλον σας απαλλαγμένη από πιστεύω που περιορίζουν τις επιλογές σας. Αν πιστεύετε ότι υπάρχουν τέτοια στοιχεία που σας περιορίζουν, αλλά διαπιστώσετε ότι χρειάζεστε περισσότερη βοήθεια, μπορείτε πάντοτε να συζητήσετε τους προβληματισμούς σας με έναν ειδικό.
