Κατερίνα Μητροπούλου, MSc,
Γνωσιακή Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεύτρια
katerina.mtr1@gmail.com

Τι είναι η υπογονιμότητα;

Η υπογονιμότητα ορίζεται ως η αδυναμία επίτευξης εγκυμοσύνης έπειτα από τουλάχιστον έναν χρόνο τακτικών σεξουαλικών επαφών χωρίς τη χρήση αντισύλληψης. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που επηρεάζει περίπου 186 εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως, ενώ υπολογίζεται πως σχεδόν το 17% του πληθυσμού θα αντιμετωπίσει προβλήματα υπογονιμότητας κάποια στιγμή της ζωής του. Τα ποσοστά εμφάνισης παραμένουν παρόμοια ανεξάρτητα από το οικονομικό επίπεδο των χωρών καταγωγής: η υπογονιμότητα επηρεάζει το 17,8% των ατόμων στις χώρες υψηλού εισοδήματος και το 16,5% των ατόμων στις χώρες χαμηλού ή μεσαίου εισοδήματος. (Harris, 2023). Η υπογονιμότητα διακρίνεται σε πρωτοπαθή και δευτεροπαθή. Πρωτοπαθής είναι η περίπτωση κατά την οποία δεν έχει επιτευχθεί ποτέ εγκυμοσύνη ενώ στη δευτεροπαθή έχει επιτευχθεί τουλάχιστον μία εγκυμοσύνη. (Zegers-Hochschild et al., 2017).

Στις περισσότερες περιπτώσεις οι δυσκολίες σύλληψης μπορούν να αποδοθούν σε συγκεκριμένη αιτία, ωστόσο παρουσιάζονται και περιπτώσεις ανεξήγητης υπογονιμότητας (Sharma, Shrivastava, & Sharma, 2022). Υπάρχουν πολλοί και διαφορετικοί παράγοντες που μπορούν να προκαλέσουν υπογονιμότητα τόσο στις γυναίκες όσο και στους άνδρες. Η γυναικεία υπογονιμότητα μπορεί να οφείλεται σε προβλήματα των ωοθηκών — που αποτελούν και την πιο συχνή αιτία —, σε προβλήματα των σαλπίγγων, της μήτρας, του τραχήλου ή ακόμη και σε αίτια που παραμένουν ανεξήγητα. Μία από τις πιο συχνές ωοθηκικές αιτίες είναι το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS), του οποίου η συχνότητα εμφάνισης έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Αντίστοιχα, η ανδρική υπογονιμότητα μπορεί να σχετίζεται με μη φυσιολογική παραγωγή σπερματοζωαρίων, προβλήματα στην εκσπερμάτιση, διαταραχές στην κινητικότητα των σπερματοζωαρίων ή ακόμη και με πλήρη απουσία ή πολύ χαμηλό αριθμό σπερματοζωαρίων (WHO, 2022).

Οι θεραπείες της υπογονιμότητας μπορούν να χωριστούν σε τρεις βασικές κατηγορίες: φαρμακευτικές, χειρουργικές και τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Στις τελευταίες περιλαμβάνονται η εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF), η ενδομήτρια σπερματέγχυση (IUI), η υποβοηθούμενη εκκόλαψη, η μεταφορά γαμετών στις σάλπιγγες (GIFT) και η παρένθετη μητρότητα.

Επιπτώσεις της υπογονιμότητας στην ψυχική υγεία

Η διάγνωση της υπογονιμότητας μπορεί να είναι ιδιαίτερα ψυχοφθόρα για τα ζευγάρια. Μπορεί να προκαλέσει έντονη ψυχολογική και συναισθηματική επιβάρυνση,  καθώς διακινούνται έντονα συναισθήματα όπως θυμός, ενοχές, θλίψη, άγχος, αλλά και απώλεια αυτοπεποίθησης και αυτοεκτίμησης. Επιπλέον, το υψηλό οικονομικό κόστος των θεραπειών υπογονιμότητας εντείνει ακόμη περισσότερο το στρες που βιώνουν τα ζευγάρια (Boivin et al., 2007).

Η υπογονιμότητα μπορεί επίσης να επηρεάσει αρνητικά τις σχέσεις του ατόμου τόσο με τον/τη σύντροφό του όσο και με φίλους ή συγγενείς. Αυτό συχνά οδηγεί σε αποστασιοποίηση από το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον και σε μείωση των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων (Sharma et al., 2022), ενώ ένα δύσκολο δίλημμα είναι και η απόφαση για το αν θα αποκαλύψουν σε φίλους και συγγενείς ότι υποβάλλονται σε θεραπεία εξωσωματικής γονιμοποίησης.

Πολλά ζευγάρια αναφέρουν ότι χάνουν τη φυσιολογική και ικανοποιητική σεξουαλική τους ζωή όταν ξεκινούν θεραπείες για την αντιμετώπιση της υπογονιμότητας. Η σεξουαλική επαφή «κατά παραγγελία», προγραμματισμένη σύμφωνα με τις ημέρες του κύκλου, μετατρέπεται από μια αυθόρμητη και συναισθηματική εμπειρία σε μια διαδικασία που αντιμετωπίζεται σαν υποχρέωση ή καθήκον (Hart, 2002)

Η συνεχής εναλλαγή ελπίδας και απογοήτευσης — όταν οι προσδοκίες για εγκυμοσύνη διαψεύδονται μήνα με τον μήνα με την εμφάνιση της εμμήνου ρύσεως —, σε συνδυασμό με το άγχος που προκαλούν οι επεμβατικές ιατρικές διαδικασίες, αποτελούν συνηθισμένες εμπειρίες για τα ζευγάρια που αντιμετωπίζουν προβλήματα υπογονιμότητας (Hart, 2002). Εκτός από τις ψυχολογικές επιπτώσεις, οι θεραπείες υπογονιμότητας μπορεί να προκαλέσουν και σωματικές παρενέργειες λόγω των φαρμάκων και των ορμονών που χρησιμοποιούνται. Συνεπώς, η διαδικασία της εξωσωματικής γονιμοποίησης δε συνδέεται μόνο με την αβεβαιότητα σχετικά με την επίτευξη εγκυμοσύνης, αλλά και με σημαντικές σωματικές και συναισθηματικές απαιτήσεις. Οι καθημερινές ενέσεις, οι συχνές αιματολογικές εξετάσεις, οι υπερηχογραφικοί έλεγχοι και η συλλογή δειγμάτων σπέρματος αποτελούν μια απαιτητική και συχνά εξαντλητική διαδικασία για το ζευγάρι (Malina et al., 2016).

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός πως έπειτα από ανασκόπηση της βιβλιογραφίας σχετικά με τη συχνότητα εμφάνισης ψυχολογικών συμπτωμάτων στην υπογονιμότητα βρέθηκε ότι το 25% έως 60% των ατόμων με προβλήματα υπογονιμότητας εμφανίζουν ψυχιατρικά συμπτώματα, παρουσιάζοντας σημαντικά υψηλότερα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης σε σύγκριση με άτομα χωρίς προβλήματα γονιμότητας (Moutzouroulia et al.,2025).

Ο ρόλος της ΓΣΘ στην υπογονιμότητα και την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή

Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία αποτελεί μια μορφή ψυχοθεραπείας που βοηθά τα άτομα να αναγνωρίσουν και να τροποποιήσουν αρνητικές ή δυσλειτουργικές σκέψεις, οι οποίες επηρεάζουν αρνητικά τη συμπεριφορά και τα συναισθήματά τους. Πρόκειται για μια βραχυπρόθεσμη θεραπεία, προσανατολισμένη σε συγκεκριμένους στόχους και επικεντρωμένη στα τρέχοντα προβλήματα του ατόμου. Βασική της αρχή είναι ότι οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι συμπεριφορές αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, δημιουργώντας μοτίβα συμπεριφοράς που δεν είναι πάντοτε λειτουργικά ή ωφέλιμα. Σύμφωνα με την ΓΣΘ, δεν είναι η ίδια η κατάσταση που καθορίζει το πώς νιώθει κάποιος, αλλά ο τρόπος με τον οποίο την ερμηνεύει.

Στόχος της θεραπείας είναι η αλλαγή του τρόπου σκέψης, ώστε να βελτιωθούν τα συναισθήματα και οι συμπεριφορές. Παράλληλα, οι συμμετέχοντες ενθαρρύνονται να τροποποιήσουν δυσλειτουργικά μοτίβα συμπεριφοράς και να αποκτήσουν νέες δεξιότητες διαχείρισης προβλημάτων. Μέσα από αυτές τις δεξιότητες, το άτομο μπορεί να ερμηνεύει πιο ρεαλιστικά τα γεγονότα, να περιορίζει τις αρνητικές σκέψεις, να ελέγχει καλύτερα τη συμπεριφορά του και να διαχειρίζεται αποτελεσματικότερα τα συναισθήματά του σε περιόδους κρίσης (Humeniuk, 2023).

Έρευνες έχουν δείξει ότι, σε γυναίκες με υπογονιμότητα που υποβάλλονται σε εξωσωματική γονιμοποίηση, η εφαρμογή γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας συνέβαλε σημαντικά στη μείωση της κατάθλιψης, του άγχους και του στρες. Τα ευρήματα αυτά καταδεικνύουν ότι η ΓΣΘ μπορεί να αποτελέσει μια ιδιαίτερα χρήσιμη παρέμβαση για τα ζευγάρια που βιώνουν τη διαδικασία της εξωσωματικής γονιμοποίησης (Mosalanejad, 2012).

Ψυχοεκπαίδευση (Psychoeducation)

Μια από τις βασικότερες τεχνικές της Γνωσιακής συμπεριφοριστικής θεραπείας για την υπογονιμότητα και την περίοδο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής είναι η ψυχοεκπαίδευση, όπου το ζευγάρι ενημερώνεται για το στρες και την επίδρασή του, εξοικειώνονται με τα συναισθήματα και καταδεικνύεται η σχέση τους με τις αυτόματες αρνητικές σκέψεις. Δίνεται έμφαση στους διαφορετικούς τύπους υπογονιμότητας, καθώς και στους παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά ή θετικά την αναπαραγωγική υγεία του ζευγαριού (Masoumi, et al., 2025).

Γνωσιακή Αναδόμηση

Μια ακόμη τεχνική είναι η τεχνική της γνωσιακής αναδόμησης, η οποία στοχεύει στην αναγνώριση και τροποποίηση δυσλειτουργικών σκέψεων του ζευγαριού, όπως:

• «Δεν αξίζω, αν δεν γίνω γονιός»
• «Η εξωσωματική θα αποτύχει σίγουρα»
• «Εγώ φταίω για την υπογονιμότητα»

Ο θεραπευτής βοηθά το άτομο ή το ζευγάρι να αντικαταστήσει τις αρνητικές και καταστροφικές σκέψεις με πιο ρεαλιστικές και λειτουργικές ερμηνείες. Η τεχνική αυτή έχει συσχετιστεί με μείωση άγχους, κατάθλιψης και συναισθημάτων αποτυχίας σε ζευγάρια που υποβάλλονται σε θεραπείες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

“Χρόνος του πένθους”

Μια ακόμη παρέμβαση για άτομα που βιώνουν υπογονιμότητα είναι η εφαρμογή του λεγόμενου «χρόνου πένθους» (grieving time). Στόχος της τεχνικής αυτής είναι η αντιμετώπιση προβλημάτων όπως η συνεχής ανακύκλωση αρνητικών σκέψεων (μηρυκασμός) και η υπερβολική αναζήτηση πληροφοριών σχετικά με την υπογονιμότητα.

Η παρέμβαση αυτή βασίζεται στην ιδέα ότι το άτομο αφιερώνει συγκεκριμένο χρονικό διάστημα κάθε ημέρα — για παράδειγμα 10 λεπτά — αποκλειστικά για να εκφράσει και να επεξεργαστεί τα συναισθήματα θλίψης ή ανησυχίας που σχετίζονται με την υπογονιμότητα. Εάν οι σκέψεις αυτές εμφανιστούν εκτός του προκαθορισμένου χρόνου, το άτομο ενθαρρύνεται να τις μεταφέρει νοητά στην επόμενη «προγραμματισμένη» στιγμή πένθους. Παρόλο που η τεχνική αυτή μπορεί αρχικά να φαίνεται παράδοξη ή αντίθετη με τη διαίσθηση, μελέτες έχουν δείξει ότι συμβάλλει ουσιαστικά στη μείωση του χρόνου που αφιερώνει το άτομο σε επίμονες και επαναλαμβανόμενες αρνητικές σκέψεις (Humeniuk, 2023).

Εκπαίδευση σε τεχνικές χαλάρωσης

Η διάγνωση και η θεραπεία της υπογονιμότητας συνδέονται με υψηλά επίπεδα στρες. Για τον λόγο αυτό, η εφαρμογή τεχνικών χαλάρωσης και η εκπαίδευση των ατόμων σε τρόπους διαχείρισης του άγχους θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικές παρεμβάσεις, καθώς μειώνουν το άγχος και τα αρνητικά συναισθήματα (Ma et al.,2017).

Η χαλάρωση αποτελεί μια δεξιότητα μέσω της οποίας το άτομο μπορεί να οδηγήσει συνειδητά τον εαυτό του σε μια κατάσταση ηρεμίας, ψυχικής γαλήνης και σωματικής αποφόρτισης. Για την επίτευξη αυτής της κατάστασης χρησιμοποιούνται τεχνικές όπως η Προοδευτική Μυϊκή Χαλάρωση του Jacobson ή η διαφραγματική αναπνοή.

Η Προοδευτική Μυϊκή Χαλάρωση του Jacobson (Progressive Muscle Relaxation – PMR) βασίζεται στη συνειδητή σύσπαση συγκεκριμένων μυϊκών ομάδων και στη συνέχεια στη σταδιακή χαλάρωσή τους. Κατά τη διάρκεια της εξάσκησης μπορούν να χρησιμοποιηθούν ηχογραφημένες οδηγίες, οι οποίες διευκολύνουν σημαντικά την επίτευξη μιας βαθιάς κατάστασης χαλάρωσης

Τα αποτελέσματα των ερευνών δείχνουν ότι η μείωση της μυϊκής έντασης έχει ευεργετική επίδραση στο νευρικό σύστημα, μειώνει τα επίπεδα άγχους και βοηθά το άτομο να διαχειρίζεται καλύτερα την ένταση της καθημερινότητας (Rooney & Domar, 2018).

Τεχνικές ενσυνειδητότητας-mindfulness

Οι τεχνικές ενσυνειδητότητας (mindfulness) αποτελούν μια ακόμη σημαντική παρέμβαση που χρησιμοποιείται στο πλαίσιο της γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας για άτομα και ζευγάρια που αντιμετωπίζουν υπογονιμότητα και υποβάλλονται σε διαδικασίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Η ενσυνειδητότητα αναφέρεται στην ικανότητα του ατόμου να στρέφει συνειδητά την προσοχή του στην παρούσα στιγμή, παρατηρώντας σκέψεις, συναισθήματα και σωματικές αισθήσεις χωρίς κριτική ή προσπάθεια αποφυγής τους. Μέσα από ασκήσεις όπως η εστιασμένη αναπνοή, η σωματική επίγνωση και ο διαλογισμός, τα άτομα εκπαιδεύονται να διαχειρίζονται πιο αποτελεσματικά το άγχος, την αβεβαιότητα και τις επίμονες αρνητικές σκέψεις που συχνά συνοδεύουν την εμπειρία της υπογονιμότητας και της εξωσωματικής γονιμοποίησης. Η εφαρμογή τεχνικών mindfulness έχει συσχετιστεί με μείωση του άγχους και της συναισθηματικής δυσφορίας, καθώς και με βελτίωση της ψυχολογικής ευεξίας και της ποιότητας ζωής των συμμετεχόντων (Szigeti et al., 2024; Humeniuk et al., 2023).

Συμπεριφορική ενεργοποίηση (Behavioral activation)

Σε πολλές περιπτώσεις η υπογονιμότητα και οι επαναλαμβανόμενες προσπάθειες για επίτευξη εγκυμοσύνης μέσω των πρωτοκόλλων της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής μπορεί να οδηγήσει το ζευγάρι σε κοινωνική απόσυρση, αποφυγή κοινωνικών εκδηλώσεων ή και απώλεια ενδιαφέροντος για τις δραστηριότητες που απολάμβανε παλιότερα. Η Γνωσιακή συμπεριφοριστική θεραπεία ενθαρρύνει τη σταδιακή επανασύνδεση με δραστηριότητες που προσφέρουν ευχαρίστηση και αίσθηση νοήματος, ώστε να μειωθούν τα συμπτώματα θλίψης και απομόνωσης.

Αποτελεσματικότητα

Πολλές μελέτες που έχουν αξιολογήσει την ψυχολογική υποστήριξη ζευγαριών με υπογονιμότητα, βασισμένη στη γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, αναδεικνύουν σημαντικά οφέλη για την ψυχική υγεία και τη συνολική ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα των ατόμων. Ειδικότερα, έχει παρατηρηθεί μείωση των συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης, περιορισμός των συναισθημάτων ντροπής, αποτυχίας και κοινωνικής απομόνωσης, καθώς και βελτίωση της συναισθηματικής διαχείρισης και της ποιότητας ζωής. (Humeniuk, 2023).

Στο πλαίσιο αυτό, έχουν αναπτυχθεί δομημένα προγράμματα ψυχολογικής παρέμβασης ειδικά σχεδιασμένα για άτομα που αντιμετωπίζουν υπογονιμότητα ή βρίσκονται σε διαδικασίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Ένα από τα πιο γνωστά είναι το Mind/Body Program for Infertility (MBPI), το οποίο συνδυάζει τεχνικές γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας, διαχείρισης άγχους, mindfulness και χαλάρωσης. Βασικός στόχος του προγράμματος είναι η μείωση της ψυχολογικής επιβάρυνσης που συνοδεύει την υπογονιμότητα, η ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας και η βελτίωση της ποιότητας ζωής των συμμετεχόντων. Τα αποτελέσματα των μελετών δείχνουν ότι το πρόγραμμα συμβάλλει σημαντικά στη μείωση του άγχους και της συναισθηματικής δυσφορίας, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις έχει συσχετιστεί και με αυξημένα ποσοστά εγκυμοσύνης (Szigeti et al., 2024).

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η ψυχολογική υποστήριξη δεν υποκαθιστά την ιατρική θεραπεία της υπογονιμότητας. Ωστόσο, η φροντίδα της ψυχικής υγείας φαίνεται να αποτελεί σημαντικό μέρος της συνολικής θεραπευτικής διαδικασίας, συμβάλλοντας στη βελτίωση της ποιότητας ζωής, της συναισθηματικής προσαρμογής και της ψυχολογικής ανθεκτικότητας των ατόμων και των ζευγαριών που βιώνουν την εμπειρία της υπογονιμότητας.

Βιβλιογραφία

Boivin, J., Bunting, L., Collins, J. A., & Nygren, K. G. (2007). International estimates of infertility prevalence and treatment-seeking: Potential need and demand for infertility medical care. Human Reproduction, 22(6), 1506–1512. https://doi.org/10.1093/humrep/dem046

Harris, E. (2023). Infertility affects 1 in 6 people globally. JAMA, 329(17), 1443. https://doi.org/10.1001/jama.2023.6251

Hart, V. A. (2002). Infertility and the role of psychotherapy. Issues in Mental Health Nursing, 23(1), 31–41. https://doi.org/10.1080/01612840252825464

Humeniuk, E., Pucek, W., Wdowiak, A., Filip, M., Bojar, I., & Wdowiak, A. (2023). Supporting the treatment of infertility using psychological methods. Annals of Agricultural and Environmental Medicine, 30(4), 581–586. https://doi.org/10.26444/aaem/172588

Inhorn, M. C., & Patrizio, P. (2015). Infertility around the globe: New thinking on gender, reproductive technologies and global movements in the 21st century. Human Reproduction Update, 21(4), 411–426. https://doi.org/10.1093/humupd/dmv016

Ma, X., Yue, Z. Q., Gong, Z. Q., Zhang, H., Duan, N. Y., Shi, Y. T., Li, Y. F., et al. (2017). The effect of diaphragmatic breathing on attention, negative affect and stress in healthy adults. Frontiers in Psychology, 8, Article 874. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.00874

Malina, A., Błaszkiewicz, A., & Owczarz, U. (2016). Psychosocial aspects of infertility and its treatment. Ginekologia Polska, 87(7), 527–531. https://doi.org/10.5603/GP.2016.0038

Masoumi, S. Z., Abdoli, S., Kazemi, F., Pilehvari, S., Ahmadpanah, M., Khodakarami, B., & Fazli, F. (2025). Stress management through cognitive reconstruction and positive thinking in women with recurrent failed in vitro fertilization: A randomized controlled trial. BMC Psychiatry, 25(1), 119.

Mosalanejad, L., Koolaee, A. K., & Jamali, S. (2012). Effect of cognitive behavioral therapy in mental health and hardiness of infertile women receiving assisted reproductive therapy (ART). Iranian Journal of Reproductive Medicine, 10(5), 483–488.

Moutzouroulia, A., Asimakopoulou, Z., Tzavara, C., Asimakopoulos, K., Adonakis, G., & Kaponis, A. (2025). The impact of infertility on the mental health of women undergoing in vitro fertilization treatment. Sexual & Reproductive Healthcare, 43, 101072. https://doi.org/10.1016/j.srhc.2024.101072

Rooney, K. L., & Domar, A. D. (2018). The relationship between stress and infertility. Dialogues in Clinical Neuroscience, 20(1), 41–47. https://doi.org/10.31887/DCNS.2018.20.1/klrooney

Sharma, A., Shrivastava, D., & Sharma, A. (2022). Psychological problems related to infertility. Cureus, 14(10), e30320. https://doi.org/10.7759/cureus.30320

Szigeti, J. F., Kazinczi, C., Szabó, G., Sipos, M., Ujma, P. P., & Purebl, G. (2024). The clinical effectiveness of the Mind/Body Program for Infertility on wellbeing and assisted reproduction outcomes: A randomized controlled trial in search for active ingredients. Human Reproduction, 39(8), 1735–1751. https://doi.org/10.1093/humrep/deae119

World Health Organization. (2022). Infertility. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/infertility

Zegers-Hochschild, F., Adamson, G. D., Dyer, S., Racowsky, C., de Mouzon, J., Sokol, R., Rienzi, L., et al. (2017). The international glossary on infertility and fertility care, 2017. Human Reproduction, 32(9), 1786–1801. https://doi.org/10.1093/humrep/dex234