Κεφάλαιο από το βιβλίο Μιλήστε με έναν ειδικό, των Γ. Ευσταθίου, Φ. Λέκκα, Χ. Βαρβέρη, & Ε. Κονσουλίδου.
Συνάδελφοι που βοήθησαν σε μία αρχική αποδελτίωση των απαντήσεων: Χ. Μήτση.
Ο όρος δεοντολογία αναφέρεται στα ηθικά ζητήματα που ανακύπτουν από την άσκηση ενός επαγγέλματος και στις σχέσεις του επαγγελματία με τους άλλους στο πλαίσιο της παροχής υπηρεσιών. Στην περίπτωση των ψυχολόγων, αφορά στις δραστηριότητες που είναι μέρος του επιστημονικού, εκπαιδευτικού ή επαγγελματικού τους ρόλου. Οι δραστηριότητες αυτές διέπονται από κανόνες που είναι θεσμοθετημένοι σε έναν κώδικα δεοντολογίας. Σήμερα, παρά τη διάδοση της ψυχολογίας και της ψυχοθεραπείας στο ευρύ κοινό, ερωτήματα και προβληματισμοί όσον αφορά στην ηθική, το απόρρητο και τη θεραπευτική σχέση, θέτουν σε αμφισβήτηση τον εν λόγω κώδικα.
Σε γενικές γραμμές, τα κύρια ζητήματα που θίγονται αφορούν:
- στο απόρρητο,
- στη μεταβίβαση και την αντιμεταβίβαση μέσα στην ψυχοθεραπευτική διεργασία,
- στην ικανοποίηση από τη θεραπευτική συνεργασία,
- στα δικαιώματα των ασθενών.
Ένα από τα κυρίαρχα ζητήματα είναι αυτό της θεραπευτικής σχέσης και των κατάλληλων ή ακατάλληλων συναισθημάτων και συμπεριφορών που μπορεί να αναπτυχθούν στο πλαίσιο της συνεργασίας με έναν ειδικό.
Από πολλές απόψεις, το θεραπευτικό περιβάλλον είναι ασφαλές, υποστηρικτικό και προσφέρει ανακούφιση και φροντίδα σε μία στιγμή της ζωής του θεραπευόμενου που νιώθει ευάλωτος. Ο θεραπευτής γίνεται αντιληπτός ως μία θετική παρουσία, ακόμη και ως φιγούρα εξουσίας. Ως εκ τούτου, εκλαμβάνεται ως μία ιδανική μορφή. Ταυτόχρονα, ο θεραπευόμενος μπορεί να νιώσει ότι εξαρτάται από τη φαινομενικά αστείρευτη υποστήριξη, σοφία και άνευ όρων αποδοχή που του παρέχει ο θεραπευτής του. Κάτι τέτοιο είναι δυνατόν να ευνοήσει την ανάπτυξη ερωτικών συναισθημάτων, τα οποία πηγάζουν από τις ιδιαίτερες συνθήκες κάτω από τις οποίες λαμβάνει χώρα η ψυχοθεραπευτική διαδικασία, αλλά και από τους ρόλους που αναλαμβάνουν τα δύο μέλη. Και τούτο διότι ο θεραπευόμενος γνωρίζει τον θεραπευτή μόνο μέσα από τη θεραπευτική ιδιότητά του, η οποία φαίνεται εξιδανικευμένη (αμέριστη προσοχή, αποκλειστικό ενδιαφέρον, αποδοχή, κατανόηση, συναισθηματική στήριξη κ.λπ.). Ταυτόχρονα, επειδή ακριβώς δεν υπάρχουν πληροφορίες για την πραγματική ζωή του θεραπευτή, ο θεραπευόμενος μπορεί να οδηγείται σε ωραιοποιημένες υποθέσεις, οι οποίες συχνά απέχουν πολύ από την πραγματικότητα. Έτσι, ενδέχεται να νιώσει ερωτική έλξη προς τον θεραπευτή του.
Ακριβώς επειδή τα συναισθήματα αυτά είναι σχετικά συχνά, αλλά και κατανοητά βάσει του παραπάνω μηχανισμού, συνήθως, μέσα στη θεραπεία, γίνεται μία προσπάθεια να εξηγηθούν και να αποδομηθούν. Ωστόσο, αν επιμείνουν παρά τη σχετική επεξεργασία, είναι υποχρέωση του θεραπευτή να παραπέμψει τον θεραπευόμενο σε έναν συνάδελφό του, προκειμένου να διαφυλάξει τα συμφέροντά του και να τον προστατεύσει.
Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, πρόκειται για συναισθήματα που ξυπνούν από την πλευρά του θεραπευόμενου. Ωστόσο, υπάρχουν και περιπτώσεις που κάτι τέτοιο συμβαίνει στον θεραπευτή. Αυτή η κατάσταση, αν δεν έχει εκφραστεί άμεσα, μπορεί να δημιουργήσει υποψίες στον θεραπευόμενο, ο οποίος προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει διάφορα λεκτικά και μη λεκτικά μηνύματα που λαμβάνει από τον θεραπευτή.
Στο πλαίσιο των ζητημάτων που αφορούν στην ψυχοθεραπευτική σχέση, προβληματισμό ενδέχεται να προκαλέσει η πολύ άνετη συμπεριφορά του ψυχοθεραπευτή προς τον θεραπευόμενο. Κατά τη διάρκεια μιας ψυχοθεραπευτικής συνεργασίας, είναι επιθυμητό να υπάρξει άνεση στην επικοινωνία με σκοπό την καλύτερη επεξεργασία των θεμάτων που συζητούνται. Αποκλειστικά γι’ αυτό τον σκοπό, είναι δυνατόν να χρησιμοποιείται ο ενικός ή ακόμη και ορισμένες κοινές λέξεις (π.χ. γκόμενος). Ωστόσο, κάτι τέτοιο μπορεί να συμβαίνει στον βαθμό που η συναισθηματική ατμόσφαιρα της σχέσης το επιτρέπει και είναι κοινά αποδεκτό και από τα δύο μέρη. Από την άλλη, σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να συμβεί οποιαδήποτε επαφή του θεραπευτή με τον θεραπευόμενο εκτός του θεραπευτικού πλαισίου, δηλαδή εκτός των θεμάτων που σχετίζονται με τις δυσκολίες για τις οποίες ζήτησε βοήθεια ο θεραπευόμενος, και εκτός του προκαθορισμένου χώρου όπου λαμβάνει χώρα η συνάντηση. Εξαί- ρεση σε αυτόν τον κανόνα είναι οι διαδικασίες έκθεσης για την αντιμετώπιση των αγχωδών διαταραχών, που είναι δυνατόν να πραγματοποιηθούν σε συνεδρίες εκτός του επαγγελματικού γραφείου. Ωστόσο, και στην περίπτωση αυτή, η συνεδρία δεν επεκτείνεται σε μη κλινικά θέματα.
Τέλος, σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις, ο ψυχοθεραπευτής ενδέχεται να εκφράσει άμεσα τα ερωτικά συναισθήματα που τρέφει για τον θεραπευόμενο. Πρόκειται για μία κατάσταση άβολη και ανεπίτρεπτη, για την οποία δίνεται σαφής οδηγία για άμεση διακοπή της συνεργασίας.
Απ’ όλα αυτά τα ζητήματα γίνεται σαφές πόσο μεγάλη είναι η ανάγκη ενημέρωσης των χρηστών υπηρεσιών ψυχικής υγείας για τα δικαιώματά τους και για την προστασία αυτών στη διάρκεια μιας συνεργασίας με ειδικούς. Η ίδια ανάγκη για ενημέρωση ισχύει στην περίπτωση ζητημάτων που αφορούν στο απόρρητο, την πρόσβαση στον προσωπικό φάκελο ασθενούς, αλλά και τις παρεμβάσεις μέσω διαδικτύου.
Αντιπροσωπευτικά μηνύματα
Γεια σας. Νιώθω ότι έχω δεθεί συναισθηματικά με την ψυχολόγο μου. Νιώθω πως την αγαπώ και πως δεν θέλω να τη χάσω από τη ζωή μου. Τη θεωρώ κομμάτι της ζωής μου. Διάβασα, λοιπόν, από τις απαντήσεις σας στην κατηγορία “Δεοντολογία” αυτά που γράφετε ή μάλλον αυτά που απαντήσατε και θεωρώ ότι είστε πολύ απόλυτοι. Εσείς λέτε ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρχει οποιαδήποτε σχέση θεραπευόμενου-θεραπευτή γιατί ουσιαστικά αυτό που αγαπάς και έχεις ως τέλειο στο μυαλό σου δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, γιατί ουσιαστικά ο γιατρός σου δεν είναι έτσι στην πραγματική του ζωή παρά μόνο στην επαγγελματική. Εάν το πάρουμε έτσι, ούτε και ο πελάτης-ασθενής είναι απόλυτα αυτός που είναι και στην πραγματική ζωή του. Βιώνει μία δυσκολία που προσπαθεί να αντιμετωπίσει, επομένως ο γιατρός του βλέπει μία πτυχή της ζωής του. Δεν ξέρει πώς είναι όταν βγαίνει με την παρέα του, πώς φέρεται ή πώς ζει.
Και στο κάτω κάτω ο ασθενής δεν είναι τόσο ηλίθιος ώστε να μην μπορεί να καταλάβει ποιος είναι καλός και ποιος κακός. Και οι ψυχολόγοι χωρίζονται σε καλούς και κακούς (εννοώ ανθρώπους). Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να είσαι ψυχολόγος για να το αντιληφθείς. Φαίνονται οι άνθρωποι τι είναι. Εγώ δεν μπορώ να παραβλέψω το γεγονός ότι ένας άνθρωπος που μου προσφέρει βοήθεια και με κάνει να νιώθω καλύτερα ή και να το ξεπεράσω αυτό που με δυσκολεύει, μπορεί να το καταφέρει αν μου φέρεται μόνο τυπικά. Θα μου πείτε αυτό είναι το επάγγελμά του και αυτό είναι υποχρεωμένος να κάνει, και πάλι όμως είναι πολύ σπουδαίο να βοηθάς έναν άνθρωπο να ξεπεράσει μία δυσκολία.
Επίσης, είναι και ο τρόπος που ο καθένας σε αντιμετωπίζει και καταλαβαίνεις εάν νοιάζεται περισσότερο για να στα πάρει (αν μιλήσουμε για ιδιώτη όπως στη δική μου περίπτωση) ή αν νοιάζεται ουσιαστικά για σένα πρώτα. Και στο κάτω κάτω είμαστε άνθρωποι και όχι ρομπότ. Επίσης, γιατί πρέπει να καλούμαστε να ζήσουμε μία τόσο τυποποιημένη, απόμακρη και τυπική ζωή; Δεν μοιάζει με εκμετάλλευση να πάρω αυτό που θέλω από τον άλλο και δεν με νοιάζει τίποτα πέρα από εκεί; Εγώ δεν μπορώ να ζω έτσι και να γυρίζω την πλάτη σε έναν άνθρωπο που ουσιαστικά με κάνει καλύτερο. Βέβαια, δεν της το έχω πει ότι έχω δεθεί συναισθηματικά μαζί της και ούτε πρόκειται αν είναι να διακόψει τη συνεργασία μαζί μου. Μπορεί να κάνω και λάθος. Είναι καθαρά η προσωπική μου τοποθέτηση. Ούτε θέλω να θεωρηθεί ως προσωπική επίθεση προς εσάς. Απλώς εκφράζω αυτό που σκέφτομαι. Προφανώς σας τρώω πολύτιμο χρόνο για άλλα θέματα που πρέπει να απαντηθούν και είναι σοβαρά και σας ζητώ συγγνώμη γι’ αυτό.
Θα ήθελα να μάθω, επίσης, αν ΜΕΤΑ ΤΟ ΠΕΡΑΣ της θεραπείας και εφόσον φυσικά υπάρχουν οι προϋποθέσεις, το θέλουν και οι δύο δηλαδή (το τονίζω ΜΕΤΑ τη θεραπεία), μπορεί να αναπτυχθεί μία φιλική κυρίως, ή άλλου είδους σχέση μεταξύ πρώην ψυχολόγου και πρώην ασθενούς. Όπως σας είπα, είμαι σε τεράστιο βαθμό κολλημένος με την ψυχολόγο μου και ελπίζω πάρα πολύ σε αυτή τη μελλοντική φιλική σχέση.
Γεια σας. Θέλω απλά να πω ότι ταμπού και κόμπλεξ δεν έχει μόνο η κοινωνία σε θέματα ψυχολογίας, αλλά και οι ίδιοι οι ψυχολόγοι, και μετά έρχονται και σου λένε για παρωχημένες αντιλήψεις της κοινωνίας, από τη στιγμή που και αυτοί σε αντιμετωπίζουν όπως η υπόλοιπη κοινωνία. Πηγαίνω εδώ και κανένα τετράμηνο σε μία ψυχολόγο γιατί έχω κατάθλιψη. Εντάξει, καλή είναι στη δουλειά της, δεν λέω, αλλά νευρίασα πάρα πολύ μαζί της και δεν θα ξαναπάω. Περπατούσα στο δρόμο μία ημέρα με μία παρέα και την είδα να περνάει δίπλα μου και χαμογελώ έτοιμη να τη χαιρετήσω, και με έγραψε κανονικά. Η τύπισσα έκανε ότι δεν με είδε, γιατί με είδε αφού την είδα ότι με είδε. Με κοίταξε και απλά με αγνόησε η ψωνάρα, λες και τι θα έκανα, θα την έτρωγα; Εντάξει, είπαμε ότι δεν ήθελε να έχει σχέση με ασθενή της, αλλά ακόμη και για ένα “γεια τι κάνεις;” Τι να κάνουμε! Κυκλοφορούμε και εμείς στον δρόμο, άμα είναι να ξέρουμε πότε θα βγείτε εσείς οι ψυχολόγοι (δεν αναφέρομαι σε εσάς προς Θεού έτσι, γενικότερα μιλάω) για να μη βγαίνουμε και σας τη χαλάμε.
Με λίγα λόγια, εγώ τι κατάλαβα από όλο αυτό; Ότι απλά σκασίλα της για το πώς νιώθω εγώ, αυτό που τη νοιάζει είναι τα χρήματα που της έσκαγα τόσο καιρό. Εντάξει, ένα επάγγελμα είναι και αυτό, όπως όλα τα επαγγέλματα που κάνουμε και εμείς οι κοινοί θνητοί. Στενοχωρήθηκα πολύ με αυτή τη συμπεριφορά, δηλαδή καμία εκτίμηση και κανένας σεβασμός. Τόσα χρήματα της ακούμπησα ρε γαμώτο, ας το έκανε και τυπικά χωρίς να θέλει. Όταν επιλέγεις έναν ψυχολόγο και πηγαίνεις σε αυτόν, πιστεύω ότι είναι πολύ μεγάλη η τιμή που του κάνεις με την έννοια του ότι τον εμπιστεύεσαι και εκτιμάς τη δουλειά του. Όταν ανταποδίδει έτσι κάποιος δεν είναι άσχημο; Και επίσης με αυτό που κάνει ο άλλος (και μιλάω για εκούσιες πράξεις όχι για ακούσιες που είναι και ανθρώπινες) δεν κάνει ζημιά στον εαυτό του; Εμένα αν με ρωτήσει κάποιος για ψυχολόγο τώρα για να του προτείνω κάποιον, υπάρχει περίπτωση να του προτείνω αυτή; Δηλαδή, υπολόγιζε την τσέπη μου, όχι εμένα σαν άνθρωπο; Σχετικά με αυτά που λέτε στη δεοντολογία έχετε απόλυτο δίκιο, ότι θα πρέπει να μείνει μόνο στη συνεργασία και όχι πιο πέρα.
Απλά θέλω να ρωτήσω κάτι: Σκεφτείτε πάλι πόσο μεγάλη είναι η τιμή που σου κάνει ο ασθενής σου όταν σου λέει “ευχαριστώ”, όταν σου λέει “σε αγαπώ” (δεν το εννοώ ερωτικά ή φιλικά, αλλά με την έννοια της συμπάθειας που νιώθει προς το πρόσωπό σου), όταν σου λέει “είσαι μεγάλο κομμάτι της ζωής μου”, όταν σου λέει “εσύ με έκανες καλά”, όταν σου λέει “νιώθω άλλος άνθρωπος”, ανεξάρτητα από επαγγελματικό ή μη πρόσωπο, μιλάω για τα απολύτως τυπικά. Είναι σπουδαίο, ανεξάρτητα, ξαναλέω, από επαγγελματικό ή μη πρόσωπο, που δείχνει ότι ο ψυχολόγος καταφέρνει να κάνει έναν άνθρωπο να νιώθει έτσι και να τον ευχαριστεί για μία ζωή. Μιλάμε για μία ολόκληρη ζωή. Που σημαίνει ότι, “θέλετε” “δεν θέλετε” να ξέρετε, είναι πολύ σπάνιοι αυτοί που δεν θα νιώθουν αγάπη και ευγνωμοσύνη προς το πρόσωπό σας και αυτοί που δεν θα σας ευχαριστούν με όλη τους τη δύναμη γιατί πολύ απλά σε ορισμένες περιπτώσεις είστε η αιτία που μία ζωή/ψυχή ξαναγεννιέται.
Άρα φυσικά και πρέπει να τηρούνται κανόνες δεοντολογίας, αλλά και εσείς (μιλάω γι’ αυτά που επιτρέπονται) μη χαλιέστε τόσο πολύ όταν κάποιος θέλει να σας δείχνει την ευγνωμοσύνη του και μην είστε τόσο “Ε, δεν βαριέσαι μία από τις πολλές περιπτώσεις είναι, σιγά μην ασχολούμαι με καθέναν από αυτούς” και είστε κρύοι και απολύτως ψυχροί μαζί του. Σκεφτείτε πόσο σημαντικό είναι και το απλό ευχαριστώ που σας λέει κάποιος! Γιατί για εσάς μπορεί από ένα σημείο και πέρα να μοιάζει οικείο και γνώριμο όλο αυτό και να μη δίνετε σημασία σε φράσεις και σκέψεις του τύπου “ευχαριστώ”, “δεν θα σε ξεχάσω ποτέ που με βοήθησες” και άλλα τέτοια, αλλά θυμηθείτε ότι ο κάθε ασθενής είναι μία διαφορετική προσωπικότητα και ξαναθυμηθείτε πόσο σημαντικό είναι να σου λέει κάποιος αυτά τα πράγματα. Δεν αναφέρομαι σε εσάς, μην παρεξηγηθώ, αναφέρομαι γενικότερα και ειδικότερα σε τύπους σαν τη δική μου ψυχολόγο. Και σε εσάς, τέλος, λέω σας ευχαριστούμε που υπάρχετε και μας βελτιώνετε την ποιότητα της ζωής μας. Ίσως να μην καταλαβαίνετε ακριβώς την προσφορά σας στον κόσμο, αλλά σας διαβεβαιώνω και εγώ και πολλοί άλλοι, φαντάζομαι, ότι είναι τεράστια και ουσιαστική. Καληνύχτα.
Ο ψυχίατρός μου είναι πολύ άνετος και φιλικός μαζί μου, μου μιλάει στον ενικό και επιμένει να του μιλάω κι εγώ. Μετά από κάθε επίσκεψη με πηγαίνει με το αμάξι του μέχρι τη στάση για να γυρίσω στο σπίτι. Επίσης, πολλές φορές μού λέει φράσεις πιο “ανεπίτρεπτες” για τέτοιου είδους σχέση, όπως αν έχεις “γκόμενο” κ.λπ. Γενικά, δεν είναι καθόλου σαν όλους τους άλλους που είχα επισκεφτεί και ήταν πολύ τυπικοί και με επαγγελματική συμπεριφορά. Πιστεύετε ότι πρέπει να υποψιάζομαι, να ανησυχώ ότι μπορεί να ενδιαφέρεται σεξουαλικά για μένα; Είναι αποδεκτή μέθοδος αυτή με τον ενικό κ.λπ.; Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να με κάνει να νιώθω άνετα; Το πρόβλημα και την ανησυχία μου επιδεινώνει το γεγονός ότι το ψυχολογικό μου θέμα σχετίζεται με τη σεξουαλικότητα. Άρα και οι συζητήσεις μας περιστρέφονται γύρω από αυτό. Μήπως αυτή η τακτική του ενικού και του γενικότερα οικείου κλίματος έχει ως σκοπό, μαζί με τη σεξουαλική συζήτηση που γίνεται αναγκαστικά, να με φέρει κοντά του; Ευχαριστώ πολύ.
Μετά από 3 χρόνια ψυχοθεραπείας, ερωτεύτηκα την ψυχίατρό μου και αναγκάστηκα να της το πω. Μου είπε ότι τον έρωτα αυτό θα τον ξεπερνούσα και ότι μόνο αν έβλεπε ότι μπλοκάρει τη θεραπεία θα έπρεπε να αλλάξω γιατρό. Περνούσε ο καιρός, εγώ δεν έβλεπα να περνάει ο έρωτας και της είπα μία ημέρα ότι καλύτερα να αλλάξω γιατρό. Αυτή δεν ήθελε να με αφήσει να φύγω και μου είπε να μην ανησυχώ, ότι θα έφευγε από μόνο του, να μην αλλάξω γιατρό. Αφού πέρασε πολύς καιρός χωρίς να τελειώνει το μαρτύριο, αποφάσισα να φύγω. Δεν της άρεσε καθόλου που έφυγα, είδα μία ζήλια στο πρόσωπό της που άλλαζα γιατρό. Της μίλησα αγενώς, ρωτώντας τη γιατί δεν είχε κρατήσει αποστάσεις εφόσον ήξερε ότι ήμουν αμφισεξουαλική. Δεν μου απάντησε.
Εγώ έχω τις εξής απορίες: 1. Μπορεί πραγματικά να ξεπεραστεί ο έρωτας με τον γιατρό; Κρίνετε ότι οι απόψεις της και η στάση της ήταν σωστή; 2. Γιατί δεν κρατούσε αποστάσεις αφού ήξερε την αμφισεξουαλικότητά μου; 3. Γιατί ήθελε τόσο πολύ να με κρατήσει, ενώ με έβλεπε να υποφέρω; Μήπως τελικά ένιωθε και αυτή κάτι για μένα; Δεν σας φαίνεται περίεργη η όλη συμπεριφορά της; Ευχαριστώ.
Μήνυμα 1: Μετά από θεραπεία 2 ετών με φαρμακευτική αγωγή για κατάθλιψη με κρίσεις πανικού, ερωτεύτηκα τον γιατρό μου. Ο ίδιος μου είπε ότι αυτό είναι κάτι που συμβαίνει συχνά και ότι δεν πρέπει πια να είναι γιατρός μου, γιατί αυτός είναι το πρόβλημά μου. Υπάκουσα με πόνο μεγάλο και συντριβή, αλλά θέλω να μου πείτε, παρακαλώ, γιατί συμβαίνει αυτό συχνά, και γιατί αισθάνομαι ότι πράγματι τον αγαπώ, χωρίς να εμπίπτει στην πιο πάνω περίπτωση; Ευχαριστώ.
Μήνυμα 2: Σας έχω ξανααπασχολήσει… Θα ήθελα να μάθω για το ασυμβίβαστο των σχέσεων γιατρού-ασθενούς, από πού προκύπτει; Μήπως από τον όρκο που δίνουν οι γιατροί; Ή από κάπου αλλού; Επίσης, η κατάσταση στην οποία έρχεται ο ασθενής από την ξαφνική διακοπή της θεραπείας και από τη συνήθεια να βλέπει έναν συγκεκριμένο γιατρό για μεγάλο διάστημα, η οποία ξαφνικά παύει να υπάρχει, πώς αντιμετωπίζεται; Και εν πάση περιπτώσει, πώς μπορεί να βρει έναν αντίστοιχων δυνατοτήτων γιατρό; Πού πρέπει να απευθυνθεί; Ευχαριστώ πολύ.
Έχω κάποια προβλήματα που όσο περνάει ο καιρός τόσο πιο δύσκολο μου γίνεται να τα ξεπεράσω. Έχουν προηγηθεί πάρα πολλά για να τα γράψω εδώ. Ενώ, τώρα πια, έχω βρει δύναμη να στέκομαι στα πόδια μου μετά από πολλά προβλήματα, συνεχίζω να κρύβομαι από τις πραγματικές πληγές μου. Διαπιστώνω ότι δεν θα μπορέσω να τα ξεπεράσω μόνος μου, ενώ αν τα αντιμετώπιζα θα έφευγε ένα τεράστιο βάρος από επάνω μου και θα μπορούσα να αποδώσω καλύτερα και σε άλλους τομείς. Αλλά, χρειάζομαι καθοδήγηση, αυτό είναι σίγουρο.
Διατυπώνω κατευθείαν κάποια ερωτήματα που με απασχολούν πριν κάνω την οποιαδήποτε κίνηση με το Συμβουλευτικό Κέντρο Φοιτητών (ΣΚΦ):
Είναι επιθυμία μου οπωσδήποτε να συμβουλευθώ έναν ειδικό, αυτό είναι σίγουρο. Όμως, ένα πρόβλημα είναι ότι έχω πολύ κοντινά άτομα που βρίσκονται στον πανεπιστημιακό χώρο (αλλά όχι του Καποδιστριακού). Συνεπώς, αν και θέλω να μιλήσω με ειδικό, φοβάμαι ότι θα “διαρρεύσει” το γεγονός της συνάντησής μου στα κοντινά μου πρόσωπα, κάτι που ακόμη τουλάχιστον δεν είμαι έτοιμος να αντέξω. Αυτό φυσικά μου δημιουργεί ακόμη μεγαλύτερη ανασφάλεια και δισταγμό, οπότε… συνεχίζω να αναβάλλω επ’ αόριστο τη συνάντηση με το ΣΚΦ ή με άλλον τελείως άγνωστο ειδικό. Έχουν άλλα πανεπιστήμια πρόσβαση στη “λίστα των φοιτητών” που έχουν επισκεφτεί το ΣΚΦ;
Συνήθεις ερωτήσεις και απαντήσεις
Πώς διασφαλίζεται το απόρρητο κατά την ψυχοθεραπευτική συνεργασία;
Η διασφάλιση του απορρήτου είναι καθοριστική στη συνεργασία ενός ατόμου με έναν ειδικό ψυχικής υγείας. Στη συνεργασία σας με τον ειδικό θα υπάρξει πλήρης εχεμύθεια και καμία πληροφορία δεν θα διαρρεύσει από τους ειδικούς της υπηρεσίας προς τρίτους χωρίς τη συγκατάθεσή σας. Είναι ανεπίτρεπτη και απίθανη η διαρροή πληροφοριών, μιας και οι θεραπευτές δεσμεύονται από τον κώδικα επαγγελματικής δεοντολογίας για την απόλυτη και σίγουρη διασφάλιση απορρήτου καθώς και από το GDPR.
Τι γίνεται στην περίπτωση που ο θεραπευόμενος ερωτευτεί τον θεραπευτή του;
Είναι γεγονός ότι κάποιες φορές ανακύπτουν ερωτικά συναισθήματα από την πλευρά του θεραπευομένου (και ακόμη σπανιότερα του θεραπευτή) στο πλαίσιο μιας ψυχοθεραπευτικής συνεργασίας. Τα ερωτικά αυτά συναισθήματα συνήθως πηγάζουν από τις ιδιαίτερες συνθήκες κάτω από τις οποίες λαμβάνει χώρα η ψυχοθεραπευτική διαδικασία, αλλά και από τους ρόλους που αναλαμβάνουν τα δύο μέλη. Από την πλευρά του ο θεραπευόμενος γνωρίζει τον θεραπευτή μόνο μέσα από τη θεραπευτική του ιδιότητα, την οποία έχει συνδυάσει με την αμέριστη προσοχή στα λεγόμενά του, το αποκλειστικό ενδιαφέρον για τις δυσκολίες του, την αποδοχή, την κατανόηση, τη συναισθηματική στήριξη, την προσφορά βοήθειας κ.λπ. Αυτό, όμως, αποτελεί μόνο την επαγγελματική όψη του εαυτού του θεραπευτή, με αποτέλεσμα ο θεραπευόμενος να σχηματίζει μία εξιδανικευμένη εικόνα γι’ αυτόν, χωρίς να γνωρίζει τίποτα για το πώς συμπεριφέρεται στην πραγματική του ζωή.
Αντίστοιχα, ο θεραπευτής, ο οποίος δεν δίνει πολλές πληροφορίες για τον εαυτό του στο πλαίσιο των συνεδριών, γνωρίζει, μέσα από την πολύχρονη εκπαίδευσή του, ότι ο ειδικός επιτρέπεται να σχετίζεται με έναν ασθενή μόνο στο πλαίσιο της θεραπείας και οποιουδήποτε άλλου είδους σχέση (φιλική, ερωτική, επαγγελματική κ.λπ.) απαγορεύεται. Ο λόγος είναι η προστασία των δικαιωμάτων του θεραπευόμενου, μιας και ο θεραπευτής μπορεί να εκμεταλλευθεί τα συναισθήματα που αναπτύσσει ο θεραπευόμενος γι’ αυτόν στο πλαίσιο της επαγγελματικής τους συνεργασίας, εκτός θεραπείας.
Συνεπώς, πρόκειται για λόγους ουσίας και όχι τύπου, οι οποίοι αφορούν στην προστασία του θεραπευόμενου. Ο θεραπευτής κατανοεί ότι αυτό που ερωτεύεται ο θεραπευόμενος είναι ο επαγγελματικός του εαυτός, κάτι δηλαδή που δεν υπάρχει έξω από τη θεραπεία, και σε αυτή την περίπτωση ο ενδεδειγμένος τρόπος αντιμετώπισης είναι η διακοπή της συνεργασίας. Βέβαια σε ορισμένες παλαιότερου τύπου ψυχοθεραπευτικές μεθόδους η σχέση μεταξύ θεραπευόμενου και θεραπευτή αποτελούσε το όχημα της θεραπευτικής αλλαγής, οπότε γινόταν και προσπάθεια αξιοποίησης των συναισθημάτων αυτών για την πρόοδο της θεραπευτικής πορείας. Ωστόσο, αν τα εν λόγω συναισθήματα επιμείνουν παρά την επεξεργασία που θα γίνει μέσα στη θεραπεία, είναι υποχρέωση του θεραπευτή να παραπέμψει τον θεραπευόμενο σε έναν συνάδελφό του, προκειμένου να διαφυλάξει τα συμφέροντά του και να τον προστατεύσει.
Βέβαια, η απότομη διακοπή της θεραπείας, ιδίως μετά από μία μακρά συνεργασία, είναι οδυνηρή, αλλά οπωσδήποτε προτιμότερη από κάθε άλλη εξέλιξη. Μόνος τρόπος αντιμετώπισής της είναι η συνεργασία με έναν άλλον ειδικό. Είναι βέβαιο ότι αρχικά ο νέος ειδικός φαίνεται πολύ χειρότερος από τον προηγούμενο, κάνει κάποια πράγματα διαφορετικά, έχει διαφορετικό στιλ κ.λπ. Ωστόσο, σταδιακά μπορεί κανείς να δει ότι και αυτός μπορεί να βοηθήσει, τόσο για το αρχικό πρόβλημα όσο και για την αντιμετώπιση της διακοπής της προηγούμενης θεραπείας. Υπάρχουν ειδικές διαδικασίες για την αντιμετώπιση τέτοιων περιπτώσεων, οι οποίες εφαρμόζονται σε κάθε περίπτωση αιφνίδιας διακοπής της θεραπείας (π.χ. ατυχήματα, ασθένειες, μετακομίσεις κ.λπ.). Μπορεί κανείς να επικοινωνήσει με τον προηγούμενο θεραπευτή, προκειμένου να του υποδείξει έναν κατάλληλο θεραπευτή, με την προϋπόθεση ότι ο θεραπευόμενος θα σεβαστεί τα θεραπευτικά όρια, αλλά και την απόφαση του ειδικού να διακόψει τη θεραπεία.
Είναι φυσιολογικό ο θεραπευτής μου να είναι πολύ «φιλικός» απέναντί μου;
Κατά τη διάρκεια μιας ψυχοθεραπευτικής συνεργασίας είναι επιθυμητό να υπάρξει άνεση στην επικοινωνία, με σκοπό την καλύτερη επεξεργασία των θεμάτων που συζητούνται. Στο πλαίσιο αυτό είναι δυνατόν να χρησιμοποιείται ο ενικός ή ακόμη και κοινές λέξεις ή λέξεις της αργκό, στον βαθμό που η συναισθηματική ατμόσφαιρα της σχέσης το επιτρέπει και είναι κοινά αποδεκτό και από τα δύο μέρη. Αυτό που σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να συμβεί στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας είναι η οποιαδήποτε επαφή του θεραπευτή με τον θεραπευόμενο εκτός του θεραπευτικού πλαισίου, δηλαδή εκτός των θεμάτων που σχετίζονται με τις δυσκολίες για τις οποίες ζήτησε βοήθεια ο θεραπευόμενος, και εκτός του προκαθορισμένου χώρου όπου λαμβάνει χώρα η ψυχοθεραπεία. Εξαίρεση σε αυτόν τον κανόνα είναι οι διαδικασίες έκθεσης για την αντιμετώπιση των αγχωδών διαταραχών, οι οποίες είναι δυνατόν να πραγματοποιηθούν σε συνεδρίες εκτός του επαγγελματικού γραφείου. Ωστόσο, και σε αυτές τις περιπτώσεις, η συνεδρία δεν επεκτείνεται σε μη κλινικά θέματα.
Δεν είμαι ικανοποιημένος από τη συνεργασία μου με τον ειδικό ψυχικής υγείας.
Είναι καλό να γνωρίζετε ότι είναι δικαίωμά σας να απευθυνθείτε σε έναν άλλο ειδικό από τη στιγμή που δεν σας καλύπτει η συνεργασία σας με τον μέχρι τώρα θεραπευτή σας. Αν το επιθυμείτε, πριν απευθυνθείτε κάπου αλλού, θα μπορούσατε να του αναφέρετε ευθέως τον προβληματισμό σας για τη συνεργασία σας, εξηγώντας του ποια ακριβώς είναι τα στοιχεία εκείνα της στάσης του που σας δημιουργούν τα συγκεκριμένα συναισθήματα.
Πού μπορώ να πάρω πληροφορίες για τα δικαιώματα ασθενών που έχουν νοσηλευθεί σε ψυχιατρικές κλινικές;
Πληροφορίες για τα δικαιώματα ασθενών που έχουν νοσηλευθεί σε ψυχιατρικές κλινικές μπορείτε να λάβετε από την Ειδική Επιτροπή Ελέγχου Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Ψυχικές Διαταραχές 2017-2022 του Υπουργείου Υγείας στον σύνδεσμο https://www.moh.gov.gr/articles/health/domes-kai-draseis-gia-thn-ygeia/c312-psyxikh-ygeia/5432-eidikh- epitroph-elegxoy-prostasias-twn-dikaiwmatwn-twn-atomwn-me-psyxikes-diataraxes-2017-2022
Οι διάφοροι διαδικτυακοί τόποι με συμβουλές αυτοβοήθειας είναι αξιόπιστοι και έγκυροι;
Υπάρχουν κάποιες αρχές δεοντολογίας που ισχύουν για τη δημοσίευση ψυχολογικών συμβουλών στο διαδίκτυο, όπως, για παράδειγμα, να φαίνεται ότι ο υπεύθυνος του δικτυακού τόπου είναι επαγγελματίας ψυχικής υγείας που αναφέρει την ιδιότητά του και τον αριθμό αδείας ασκήσεως επαγγέλματος. Από εκεί και πέρα, μόνο εσείς είστε σε θέση να αξιολογήσετε αν η συγκεκριμένη προσέγγιση σας ταιριάζει ή αν οι συμβουλές που δημοσιεύονται σας φαίνονται χρήσιμες.
Μπορώ να έχω πρόσβαση στον ιατρικό μου φάκελο;
Είναι δικαίωμά σας να ενημερωθείτε για τη φύση των δυσκολιών που αντιμετωπίζετε και μάλιστα κατά τρόπο που να μπορείτε να κατανοήσετε χωρίς εξειδικευμένες γνώσεις. Το σημαντικό είναι να ενημερωθείτε από έναν ειδικό που σας έχει εξετάσει, προκειμένου η ενημέρωση να γίνει υπεύθυνα.
Επίσης, όλοι οι ασθενείς μπορούν να έχουν πρόσβαση στον ιατρικό τους φάκελο, ο οποίος φυλάσσεται για 10 χρόνια και στη συνέχεια καταστρέφεται. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί εάν ο ενδιαφερόμενος κάνει αίτηση στην ψυχιατρική υπηρεσία που εισήχθη.
