Μακρή Αθανασία, MSc
Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συμπεριφοράς

Ενόψει των Πανελληνίων εξετάσεων έρχεται πάλι στο προσκήνιο το άγχος και ο φόβος αποτυχίας. Πρόκειται για συναισθήματα που οι νέοι πρέπει να διαχειριστούν ώστε να μην επηρεαστεί η απόδοση τους. Φέτος, εξαιτίας της πανδημίας του COVID-19, μπορεί ο χρόνος προετοιμασίας των νέων να ήταν περισσότερος, οι συνθήκες όμως υπό τις οποίες έλαβε χώρα ήταν πρωτόγνωρες. Το κλείσιμο των σχολείων, ο εγκλεισμός στο σπίτι, η διδασκαλία εξ αποστάσεως, οι συναναστροφές, οι δραστηριότητες και όλες οι εμπειρίες που έπρεπε να στερηθούν άλλαξαν πολύ την καθημερινότητά τους και μπορεί να προκάλεσαν δυσκολίες σε κοινωνικό και συναισθηματικό επίπεδο. Με την αβεβαιότητα και το φόβο να διακατέχει ακόμα την κοινωνία είναι πιθανό οι νέοι να αισθάνονται πιεσμένοι που θα πρέπει, σε αυτήν την δύσκολη περίοδο που διανεύουμε, να ανταποκριθούν επαρκώς στις επερχόμενες εξετάσεις.

Το άγχος εξετάσεων
Πολλοί άνθρωποι βιώνουν άγχος πριν από μια εξέταση. Στην πραγματικότητα, το άγχος μπορεί να βοηθήσει ώστε να αποδώσει κανείς. Το μέτριο άγχος, όχι σπάνια, επισπεύδει και συντονίζει την προσπάθειά μας σε οποιοδήποτε τομέα της ζωής μας. Ιδίως κατά την προετοιμασία μας για τις όποιες εξετάσεις, το άγχος μας “προσγειώνει” στο διάβασμα και ενισχύει την αποφασιστικότητα μας, ώστε να προσπαθήσουμε υπεύθυνα και να μην επιτρέπουμε σε τυχαίους παράγοντες να καθορίζουν την επιτυχία ή αποτυχία μας. Ωστόσο, όταν αυτό το άγχος γίνει τόσο έντονο που εμποδίζει την απόδοση στην εξέταση, τότε ορίζεται ως άγχος εξετάσεων.

Τα συμπτώματα ποικίλουν από ήπια σε πολύ σοβαρά. Κάποιοι νέοι βιώνουν ήπια συμπτώματα και πηγαίνουν καλά στις εξετάσεις. Άλλοι σχεδόν δυσλειτουργούν από το άγχος, αποτυγχάνουν στην εξέταση ή βιώνουν κρίση πανικού πριν ή κατά τη διάρκεια της εξέτασης.

Πρόκειται για ένα συνδυασμό μιας σωματικής υπερ-διέργεσης, έντασης και σωματικών συμπτωμάτων, μαζί με την ανησυχία, το φόβο, το φόβο αποτυχίας και της καταστροφοποίησης, τα οποία εμφανίζονται πριν ή κατά τη διάρκεια μιας διαδικασίας εξέτασης. Αυτό το άγχος δημιουργεί σημαντικά εμπόδια στην μάθηση και την απόδοση. Έχει φανεί ότι τα υψηλά επίπεδα συναισθηματικής δυσφορίας έχουν άμεση συσχέτιση με τη μειωμένη ακαδημαϊκή απόδοση και τα υψηλά ποσοστά εγκατάλειψης. Το άγχος εξετάσεων μπορεί να έχει ευρύτερες συνέπειες επηρεάζοντας αρνητικά την κοινωνική, συναισθηματική και συμπεριφορική ανάπτυξη του νέου καθώς και την αυτό-εικόνα του και την εικόνα του για το εκάστοτε ακαδημαϊκό πλαίσιο.

Σύμφωνα με την Αμερικάνικη Εταιρεία Άγχους και Κατάθλιψης τα συμπτώματα του άγχος εξετάσεων μπορεί να είναι σωματικά, συμπεριφορικά, γνωστικά και συναισθηματικά:

• Σωματικά: ιδρώτας, τρέμουλο, ταχυκαρδία, στεγνό στόμα, λιποθυμία και ναυτία.
• Γνωστικά και συμπεριφορικά: νευρικότητα ή αποφυγή των διαδικασιών εξέτασης. Σε κάποιες περιπτώσεις το άγχος μπορεί να είναι τόσο σοβαρό που οι νέοι παρατάνε το σχολείο ή τη σχολή φοίτησης για να αποφύγουν την πηγή του φόβου τους. Η χρήση ουσιών μπορεί να προκύψει ως μέσω αυτοβοήθειας έναντι του άγχους. Ο αρνητικός εσωτερικός διάλογος και η δυσκολία συγκέντρωσης είναι επίσης συμπτώματα.
• Συναισθηματικά: θλίψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση, θυμός και ένα αίσθημα απόγνωσης. Οι νέοι πολλές φορές αισθάνονται ανίκανοι να αλλάξουν την κατάσταση και επιπλήττουν τον εαυτό τους για τα συμπτώματα και την χαμηλή απόδοσή τους στις εξετάσεις.

Τι είναι ο φόβος αποτυχίας;
Ο φόβος αποτυχίας, είναι ένα φαινόμενο που το συναντάμε αρκετά συχνά. Εκδηλώνεται τόσο σε νεαρά άτομα όσο και σε μεγαλύτερες ηλικίες. Οι μαθητές/τριες πολλές φορές θεωρούν ότι βρίσκονται σε ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα το οποίο δεν τους εφοδιάζει με τις κατάλληλες δεξιότητες αλλά αντίθετα, αποσκοπεί στο να τους εξετάζει και να τους αξιολογεί συνεχώς. Έτσι λοιπόν οι μαθητές βρίσκονται συχνά αντιμέτωποι με καταστάσεις όπως: εξετάσεις, εργασίες, προφορικές παρουσιάσεις κ.ά. Ως αποτέλεσμα, μπορεί να αισθάνονται άβολα, να είναι νευρικοί και βιώνουν συστηματικά μεγάλου βαθμού άγχους το οποίο βασίζεται σε μη λογικές εκτιμήσεις. Τα περισσότερα άτομα τα οποία παρουσιάζουν αυτή την μορφή άγχους σκέφτονται αρνητικά για τον εαυτό τους και τις επιδόσεις τους συγκριτικά με τους άλλους, προβλέπουν συχνότερα ατυχή γεγονότα, υπερεκτιμούν τα αρνητικά επακόλουθά των πράξεών τους και εμφανίζουν έλλειψη συγκέντρωσης στις εξετάσεις.

Φαίνεται να υπάρχουν δύο βασικοί τύποι όσον αφορά το φόβο αποτυχίας. Ο ένας τύπος εμφανίζει τελειοθηρία, ελπίζει και αγωνίζεται, αναλώνοντας πολύτιμο χρόνο στην προετοιμασία για την επίτευξη των στόχων του. Προσπαθεί να μειώσει το άγχος του μέσω της τελειομανίας και του ελέγχου των καταστάσεων και συχνά επιτυγχάνει καλά αποτελέσματα. Άτομα με αυτά τα χαρακτηριστικά συμπεριφοράς εμφανίζουν «ενεργητικό φόβο αποτυχίας». Ο άλλος τύπος αποφεύγει την αντιμετώπιση επώδυνων καταστάσεων και παραιτείται χωρίς αντίσταση. Αντί να μελετάει πηγαίνει βόλτες, βλέπει τηλεόραση, αναλύει την επικαιρότητα ή ονειροπολεί. Η μελέτη του συνήθως χαρακτηρίζεται επιπόλαιη, νωχελική και επιφανειακή. Άτομα με αυτά τα χαρακτηριστικά λέμε ότι παρουσιάζουν «παθητικό φόβο αποτυχίας».

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η επίδοση στις εξετάσεις δεν αντιπροσωπεύει την ικανότητά και την αξία του ατόμου αλλά την προσπάθεια που καταβάλει στην συγκεκριμένη περίσταση. Οι αρνητικές σκέψεις οδηγούν σε ένα φαύλο κύκλο αναπαραγωγής του άγχους, ενώ οι θετικές σκέψεις στηρίζουν ψυχολογικά το άτομο και εξασφαλίζουν τις καλύτερες προϋποθέσεις για τη δοκιμασία που θα ακολουθήσει. Τρίτοι παράγοντες, μη ελεγχόμενοι, μπορούν κάλλιστα να επηρεάσουν το αποτέλεσμα (π.χ. θόρυβος, σωματικός πόνος).

Τι μπορεί να κάνει κανείς για να προετοιμαστεί;

• Χώρος εργασίας: καλό είναι να επιλέγεται πάντοτε ο ίδιος χώρος για μελέτη, με σταθερή θερμοκρασία. Στην επιφάνεια πρέπει να υπάρχουν μόνο αυτά που είναι απαραίτητα για το διάβασμα του συγκεκριμένου μαθήματος. Κατά τα διαλείμματα είναι καλό να γίνεται αλλαγή του χώρου.
• Ώρες εργασίας: Είναι προτιμότερο να υπάρχουν προκαθορισμένες ώρες διαβάσματος. Κάθε αλλαγή συνήθειας απαιτεί και ανάλογο χρόνο προσαρμογής.
• Προετοιμάζομαι: μελετάω για την εξέταση από νωρίς μέχρι να νιώσω άνετα με την ύλη. Θα μου ανεβάσει την αυτοπεποίθηση.
• Αποβάλλω τις αρνητικές σκέψεις: Σκέψεις όπως «δεν μπορώ να το κάνω», «δεν είμαι τόσο καλός», «δεν μελέτησα αρκετά» καλό είναι να αντικαθίσταται με πιο θετικές, «μπορώ να το κάνω», «ξέρω την ύλη», «έχω μελετήσει σκληρά».
• Σωματική ευεξία: Καλή διατροφή. Η κίνηση βοηθάει ως αντισταθμιστικός παράγοντας.
• Κοιμάμαι καλά: Ο καλός ύπνος βοηθάει στη μνήμη και τη συγκέντρωση.
• Παίρνω βαθιές αναπνοές: Η αργή εισπνοή και εκπνοή βοηθάει το σώμα να ηρεμήσει.
• Αποφεύγω την παγίδα της τελειοθηρίας: Όλοι κάνουμε λάθη και αυτό είναι αποδεκτό. Το σημαντικό είναι να δώσει κανείς το καλύτερο που μπορεί.

Βασικές αρχές για την ψυχολογική αντιμετώπιση του φόβου των εξετάσεων:

• Όσο πιο συχνά φαντάζομαι τις εξετάσεις, τόσο πιο οικείες μου γίνονται.
• Ό,τι καταφέρνω στη φαντασία μου μπορώ να το αντιμετωπίσω ευκολότερα στην πραγματικότητα.

Στους νέους με άγχος και φόβο αποτυχίας είναι σημαντικό να δοθεί εγκαίρως δομημένη καθοδήγηση.

• Στον Ψηφιακό Οδηγό Αυτοβοήθειας για Υποψήφιους Φοιτητές και Σπουδαστές (αναπτύχθηκε από το ΙΕΘΣ σε συνεργασία με τον ΕΟΠΠΕΠ) στη Θεματική Ενότητα «Φόβος Αποτυχίας» στις ενότητες Α και Β του Οδηγού (https://spoudazw.eoppep.gr/) μπορεί κανείς να αντλήσει πληροφορίες που θα τον βοηθήσουν να κατανοήσει καλύτερα τον φόβο αποτυχίας καθώς και πρακτικές συμβουλές.
• Η Ελληνική Ψυχολογική Εταιρεία στην ιστοσελίδα της έχει ειδική ενότητα για την πανδημία COVID-19 με εξειδικευμένο υλικό για τους νέους (https://elpse.com/category/covid-19/).
• Το ΙΕΘΣ έχει δημιουργήσει υλικό αυτοβοήθειας για παιδιά ώστε να μπορέσουν να διαχειριστούν αυτήν την δύσκολη περίοδο με στόχο να ενισχυθεί η αυτοϋπευθυνότητα και η αξιοποίηση εγγενών δυνάμεων για την επίλυση προβλημάτων και δημιουργικής διαμόρφωσης του περιβάλλοντος.

Ενδεικτικές πηγές:

Andrews, B., & Wilding, J. M. (2004). “The relation of depression and anxiety to life-stress and achievement in students”. British Journal of Psychology. 95 (4): 509–521.

Spielberger, C.D., Anton, W.D, & Bedell, J. “The nature and treatment of test anxiety.” In Zuckerman, Μ., & Spielberger, C.D (Eds.)(2015). Emotions and Anxiety: New Concepts, Methods, and Applications. London: Psychology Press.

Καλαντζή – Αζίζι, Α. (Επιμ) (1997). Ψυχολογική Συμβουλευτική Φοιτητών, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα.

Καλοσπύρος, Ν. (2005). Το Άγχος των Εξετάσεων και η Αντιμετώπισή του, Ανάβρυτα,
διαθέσιμο στο: http://lyk-peir-anavr.att.sch.gr/Lessons/08ADVISING/AdvisingforExams.pdf

Ρασιδάκη, Χ., & Σμ. Παντελή, Σ. (2012). Σχολείο και Εξετάσεις. Πατάκης.

Χατζηχρήστου, Χ. (2012) (Επιμ. Έκδ.). Διαχείριση Κρίσεων στη Σχολική Κοινότητα. Αθήνα: Τυπωθήτω.